Analiza lektur metodą esencjonalną MOL

Czytanie lektury i przygotowanie się ucznia do jej analizy na zajęciach szkolnych wymaga wysiłku rozłożonego w czasie. Proces ten przedstawia praca badawcza z 2009 roku pt. “Przyczyny nieczytania lektur w szkole średniej”. Jej “produktem ubocznym” stała się Matryca Opanowania Lektury MOL (zbieżność z “molem książkowym” nieprzypadkowa) badająca trudności, na jakie napotyka niedoświadczony uczeń w kontakcie z dziełem literackim o dłuższej objętości. Na przykładzie pierwszych 100 stron “Pana Tadeusza” i “Potopu” pokazuje “stopień nasycenia” informacjami dotyczącymi głównego bohatera, którego czytelnik niejako “odruchowo obserwuje”, skupiając na nim swoją uwagę. Sytuację czytania i poznawania lektury porównano do metaforycznego “lasu” (obce uczniowi treści), gdzie ma prawo czuć się zdezorientowany, zważywszy na różnorodność elementów warsztatu twórczego autora oraz świata przedstawionego. Często dopiero sięgnąwszy do opracowań lub na zajęciach szkolnych dowiaduje się, że to czy inne “drzewo” – ten czy ów bohater jest ważniejszy od pozostałych, ta czy inna scena, miejsce akcji, reakcje postaci zasługują na dłuższą analizę i refleksję itd.

W zetknięciu z wymaganiami analitycznymi uczeń ma prawo czuć się sfrustrowany, gdy czegoś nie zauważył, któregoś wątku nie zapamiętał zbyt dokładnie a akurat jest o to pytany. Tego prawa do błędów “w rozpoznawaniu szczegółów lasu” pozbawia go często nauczyciel, nie tłumacząc, nie wyjaśniając problemów lektury, ograniczając się do oceniania. Wielu nauczycieli szkół średnich zamyka sprawę w zdaniu: “Nie czyta lektur, nie chce mu się, to jego problem”, zapominając o tym, że niemal cały ciężar realizacji programu nauczania w części opartej na omawianiu lektur wkładamy na barki ucznia.

Praca nad zagadnieniem czytania lektur przez uczniów szkół średnich w praktyce i zebrane doświadczenia pozwoliły na opracowanie metody esencjonalnej MOL. Uaktualnia ona tradycyjne analizy, dostosowując do możliwości współczesnych uczniów i wprowadza element nowoczesnego oceniania w myśl zasady, iż sukces najlepiej motywuje do pracy. Oddając MOL do użytku i oceny przydatności polonistom, mam nadzieję, że będziemy mogli lepiej wywiązywać się z obowiązków omawiania dłuższych lektur w szkole z korzyścią dla rozwoju kultury polskiej i etosu pracy nauczyciela polonisty. Roman Rzadkowski

Dla kogo MOL

Stosowana w praktyce, opracowana i przedstawiana tutaj metoda esencjonalna dotyczy pracy z młodzieżą w ostatnich klasach szkół podstawowych i w szkołach średnich. Uczniowie młodszych klas pilnowani i wspomagani czasem wolnym rodziców są w kwestiach czytelnictwa lektur zdyscyplinowani. Z kolei ich nauczyciele zdając sobie sprawę z faktu, iż dłuższe dzieła literackie są często poza zasięgiem możliwości wielu dzieci, prowadzą zajęcia metodą wykładów, kserują im najważniejsze fragmenty i opracowania, robiąc wszystko, aby realizować zadania programowe.

Czytanie lektury i przygotowanie się ucznia do jej analizy na zajęciach szkolnych wymaga wysiłku rozłożonego w czasie. Wydłuża się dla uczniów lub skraca zależnie od posiadanych umiejętności czytania i koncentracji.

Młodzież 15+ jest samodzielna i niezależna od rodziców, a także od nauczycieli – szczególnie tych, którzy próbują im narzucić jakiekolwiek obowiązki w czasie wolnym od zajęć. Tylko w pierwszych klasach szkół średnich uczniowie ci niemal w całości mają podręczniki i prowadzą zeszyty. Później jest z tym obowiązkiem coraz gorzej aż do maturzystów, którzy “niczego nie muszą”, więc rzadko posiadają zeszyty a strony podręczników fotografują i wrzucają fotki na forum grup klasowych facebooka. Nauczyciele rozkładają ręce i są wobec tych faktów bezsilni, bo przecież nie można postawić uczniowi oceny niedostatecznej za brak podręcznika czy zeszytu. Najgorsze jest to, iż prawdopodobnie także z winy wypaczonego systemu oceniania (zob. Szkoła barbarzyńców), coraz większej ilości młodzieży nie zależy na ocenach wyższych niż “dopuszczający”. Słowem, polonista w szkole średniej nie tylko musi umieć motywować uczniów do analizy lektur.

MOL potrafi podwyższać ambicje uczniów w obszarze zajęć lekcyjnych. Uczniowie czują komfort psychiczny i brak presji spowodowany niepewnością, że tego lub tamtego szczegółu z lektury nie zapamiętali. Z pewnością także dzięki tej metodzie poziom oceniania wzrośnie. To przełoży się na oczekiwaną wysoką frekwencję na lekcjach języka polskiego także w klasach dla dorosłych już techników i licealistów.

Metoda esencjonalna MOL może być kołem ratunkowym dla środowiska szkolnego, które często obowiązek czytania, omawiania i egzekwowania znajomości dzieł literackich kojarzy ze słupkami ocen niedostatecznych w dziennikach. Wyklucza z życia szkoły postawy dotyczącą czytelnictwa – ucznia:  “Nie dam rady…” lub “Nie mam czasu” i nauczyciela: “To nie mój problem”.

Poniższa tabela przedstawia obowiązki ucznia w odniesieniu do czytelnictwa i realizacji lektur w zestawieniu z obowiązkami nauczyciela, czyli szkoły, państwa, systemu oświaty nastawionego na egzekwowanie zadań.

Tabela 9. (Numeracja z pracy badawczej) Model kształcenia w oparciu o lektury

LP. Faza opanowania lektury Miejsce Odpowiedzialny Nadzorujący
1 Czytanie lektury Dom Uczeń
2 Robienie notatek Dom Uczeń
3 Przypominanie treści przed lekcją Dom/Szkoła Uczeń
4 Omówienie na zajęciach Szkoła Uczeń Nauczyciel
5 Analiza i interpretacja na zajęciach Szkoła Uczeń/Nauczyciel Nauczyciel
6 Utrwalenie wiedzy (pisanie prac) Dom/Szkoła Uczeń Nauczyciel
7 Wykorzystanie wiedzy z lektury Szkoła Uczeń

Tabeli 9. i zapisane w niej obowiązki skłaniają do wyciągnięcia wniosków:

  1. Wkład pracy ucznia w procesie kształcenia i nauczania języka polskiego jest czasochłonny i nie da się go porównać z żadnym innym przedmiotem szkolnym.
  2. W całym cyklu realizacji obowiązku poznania i opanowania lektury uczeń jest pozostawiony w większości samemu sobie.
  3. Szkoła, czyli poloniści nastawieni są na egzekwowanie (oceniania) obowiązku czytania lektur przez ucznia i na wąską z nim współpracę pod warunkiem, że spełni on wymóg czytelniczy, czyli poświęci swój czas pozaszkolny, aby przeczytać wskazane dzieła.
  4. Analiza lektur w szkołach średnich (także na studiach) opiera się w dużej mierze na określaniu tematów zajęć a następnie na odpytywaniu uczniów (studentów).

Gdyby zliczyć wszystkie oceny niedostateczne postawione uczniom w szkołach średnich w ostatnich 30 latach za to, że nie przeczytali lektur a w efekcie nie potrafili także wykonać zadań z nimi związanych i gdyby zamienić je na złotówki, zbudowalibyśmy tysiące kilometrów nowoczesnych autostrad i zostałoby jeszcze na ścieżki rowerowe w każdym większym mieście Polski.

1. Założenia wstępne metody

  1. Uznajmy na wstępie słuszność dwóch założeń do wyboru:
  • Uczniowie przeczytali lekturę, ale niewiele z niej zrozumieli, gdyż bariera artystycznej wizji świata przedstawionego, kompozycji jak i akcji, jest dla współczesnych pokoleń zupełnym zaskoczeniem, nowością do tego stopnia, że mieli prawo się pogubić niczym wśród leśnych traktów, gdzie nie oznaczono szlaków w sposób, do jakiego są przyzwyczajeni (lektury z gwiazdką w szkole średniej).
  • Uczniowie nie przeczytali lektury w domu z różnych powodów: od zniechęcenia powstałego w wyniku kontaktu z obcym i niezrozumiałym światem przedstawionym, przez brak czasu wolnego z racji zarobkowania (starsza młodzież szkół średnich) aż do problemów w nauce innych przedmiotów. Uwaga: uczniowie klas pierwszych szkół średnich mają 20 różnych przedmiotów w technikach, w liceach 14 i codziennie po 8 godzin zajęć.
  1. Z uwagi na fakt, iż kanon lektur jest pełen wartości ważnych dla tradycji i kultury polskiej, szkoła ma zapisany w programach nauczania obowiązek przeanalizowania z uczniem “esencji” treści, czyli “istoty rzeczy”, zawartych w arcydziełach, zachęcając w ten sposób do zapoznania się z całością dzieł niezależnie od tego czy uczeń przeczytał lekturę bez zrozumienia czy zgłosił jej nieprzeczytanie.
  2. MOL jest posługiwaniem się metodą analityczną opracowaną do realizacji dłuższych lektur, aby dawać gwarancję opanowania przez uczniów najważniejszych elementów ich świata przedstawionego. Matryca MOL to termin użyty w dwóch znaczeniach: wykorzystania stałych i określonych narzędzi teoretycznoliterackich (geneza, bohaterowie, epoka literacka, wątki, narrator, przebieg akcji itd.), aby analiza była skuteczna oraz uświadomienie uczniom zasad poszukiwania i rozpoznawania wspólnych warstw znaczeniowych w utworach, patrząc na nie także przez pryzmat zdobytych już wcześniej doświadczeń (paralelizmy, motywy przewodnie).
  3. Intencją MOL jest ujednolicenie systemu oceniania za wywiązywanie się z obowiązków realizacji lektury przez ucznia. W sposób etyczny z uwzględnieniem wymogów pedagogiki nauczania ocenianiu powinno podlegać zaangażowanie ucznia podczas omawiania arcydzieła literackiego i poziom wywiązywania się z zadań stawianych mu na zajęciach szkolnych a nie za test znajomości lektury wykonywany przed omawianiem dzieła w formie kartkówki lub sprawdzianu.
  4. Formą adekwatną do analizy dzieła literackiego jest wspólne z nauczycielem omówienie go na lekcjach, aby następnie sprawdzić i ocenić stan osiągniętej (zapamiętanej) wiedzy o lekturze w formie ustnej wypowiedzi ucznia lub pisemnej na karcie MOL, co zważywszy na charakter pracy podczas lekcji, może stanowić także jej (ich) cenną ewaluację.

MOL nie zwalnia nikogo z obowiązku czytania lektur. Zajmuje się sposobem omawiania  dzieł o dłuższej objętości na zajęciach szkolnych, rozkładając po równo odpowiedzialność za ten proces na nauczyciela i ucznia.

Uzasadnienie pojawienia się metody MOL wynika z doświadczeń. Przypomnijmy w tym miejscu, iż do roku 2000 nie było znane w polskiej szkole pojęcie dysfunkcji w postaci dysleksji (i in.). Zdolni maturzyści popełniający rażące błędy na maturze pisemnej z języka polskiego byli “weryfikowani negatywnie” i w latach 1945-2005 (Nowa Matura) zmuszani do poprawiania matury i/lub rezygnacji ze studiów. Nie można dzisiaj ocenić skali zmarnowanych talentów wśród abiturientów zdolnych w zakresie przedmiotów ścisłych lub technicznych.

Z pewnością “procedura” ujednolicająca uczniów wobec wymagań egzaminacyjnych była nieetyczna i niehumanitarna. Zakładała bowiem, że wszyscy ludzie są tacy sami w odniesieniu do predyspozycji intelektualnych i możliwości percepcji. Dość wąski margines błędów ortograficznych – 3 rażące – eliminował z systemu edukacji tysiące przerażonych uczniów, którzy nie widzieli różnicy w zapisach wyrazów z “ó” czy “u” i mimo znajomości zasad popełniali rażące błędy ortograficzne. Nie radzili sobie także i nie radzą z interpunkcją, ponieważ szkoła nie uczy składni.

W latach 80’tych XX wieku szkoła bała się, że uczniowie porzucą lektury na rzecz komiksów; w latach 90’tych wszyscy oglądali filmy na video (VHS) i zaczęto je filmować; w początkach XXI wieku modne były torrenty (P2P). Dzisiaj bez problemów można oglądać to wszystko online i niemal nie ma lektur, które nie zostały sfilmowane. Jak więc ucznia “zmusić do czytania”? Aktualnie setki tysięcy uczniów szkół średnich nie tylko nie czyta lektur, ale w ogóle książek (badania BN w przedziale wiekowym 15-24 l.). Przechodząc do kolejnych klas pomimo nieczytania lektur i ich nieobecności na maturze, uznają czytanie za niepotrzebne.

2. Wymagania MOL

Metoda esencjonalna MOL (Matryca Opanowania Lektury) zakłada duży wkład pracy polonisty w przygotowania do realizacji długich objętościowo lektur i jej wspomaganie na większości etapów pracy analitycznej.

  1. Polonista planuje tematy i szczegółowe cele lekcji, dzieląc je na adekwatne jednostki mogące w sposób czytelny wyjaśniać meandry świata przedstawionego analizowanych dzieł. Dostosowuje także swój czas wolny, biorąc pod uwagę konieczność bieżącego oceniania postępów swoich podopiecznych. Po każdych zajęciach sprawdza i ocenia karty MOL.
  2. Nauczyciel ma do dyspozycji i wykorzystania na zajęciach z lektur min. filmy – w całości lub tylko istotne fragmenty, podkasty, audiobooki, plany, testy na platformach e-learningowych, grafiki, prezentacje, cytaty i fragmenty z numerami wersów czy rozdziałów jako zakładki, a także strony www z tekstami lektur, opracowaniami i streszczeniami. Uwaga: aby zrozumieć treści dzieł, poloniści podczas studiów także korzystali i  korzystają z opracowań, streszczeń, analiz.
  3. Nauczyciel przygotowuje kartę MOL dla każdego ucznia: A4 w kratkę dla młodszych, w linię dla uczniów klas starszych i szkół średnich. Kartki mają mieć wyraźne marginesy, ponieważ będą wpinane do segregatorów i dostępne do wglądu codziennie podczas analizowania lektury oraz po wystawieniu oceny za całokształt pracy analitycznej uczniów.

Tabela 1. Model kształcenia metodą esencjonalną z MOL

LP. Faza opanowania lektury Miejsce Odpowiedzialny Wspomagający
1 Czytanie lektury Dom Uczeń
2 Robienie notatek Szkoła Uczeń/Nauczyciel Nauczyciel
3 Przypominanie treści przed i w czasie lekcji Dom/Szkoła Uczeń/Nauczyciel Nauczyciel
4 Omówienie na zajęciach Szkoła Uczeń/Nauczyciel Nauczyciel
5 Analiza i interpretacja na zajęciach Szkoła Uczeń/Nauczyciel Nauczyciel
6 Utrwalenie wiedzy (pisanie prac) Dom/Szkoła Uczeń/Nauczyciel Nauczyciel
7 Wykorzystanie wiedzy z lektury Szkoła Uczeń

W powyższej tabeli w odróżnieniu od wcześniejszej tradycyjnej wersji obowiązków uczeń/nauczyciel wobec lektury widać wyraźnie, iż została zwiększona rola i aktywność nauczyciela jako osoby wspomagającej a nie tylko nadzorującej proces realizacji lektury zgodnie z programem nauczania.

3. Procedura metody esencjonalnej MOL

  1. Nauczyciel podaje listę lektur na początku roku szkolnego, najlepiej w tabeli z przybliżonymi datami realizacji.
  2. Na tydzień przed zajęciami z lektury nauczyciel zapowiada zaplanowane do analizy wątki – przemyślane tematy i cele.
  3. Lekcja pierwsza. Rozpoczyna ją temat w rodzaju: “Geneza i bohaterowie dzieła…”. Czytamy fragmenty, poznajemy bohaterów, uczymy się wymowy ich imiona i nazwiska, nazw własnych miejsc akcji, rozmawiamy o genezie, analizujemy budowę dzieła, robimy z uczniami notatki do zeszytu.
  4. Lekcja druga. Oglądamy czynnie film pod kątem zapowiedzianego tematu (niemal wszystkie lektury zostały zekranizowane) lub słuchamy fragmentów dzieł z audiobooków. Uczniowie nie przynoszą popcornu, słuchają i notują to, co objaśnia im nauczyciel. Aktywne oglądanie filmu z użyciem stopklatki polega na przeprowadzeniu odbiorców przez dzieło filmowe. Nauczyciel z pilotem w ręku przesuwa akcję do momentów ważnych i przełomowych. Nie chodzi o bezwolne patrzenie na ekran, po którym wędrują nieokreślone postaci po anonimowych miejscach, ale o prezentację świata przedstawionego w oparciu o film i wizję reżysera. Zapowiadamy kolejne wątki podlegające analizie. Praca z arkuszem MOL*.
  5. Lekcja trzecia. Praca z tekstem. Przygotowujemy wraz uczniem wypowiedź na temat pierwszego ważnego dla lektury wątku. Dostarczamy uczniowi wiadomości, gdzie, w którym miejscu dzieła ma zatrzymać swoją uwagę, aby zgłębić kolejne elementy wątku. Omawiamy głośno, streszczamy ustnie, piszemy plan, wyjaśniamy meandry, aby dotrzeć do sedna problemów. Praca z arkuszem MOL*.

*UWAGA 1. Na początku zajęć umawiamy się, że na 10-15 (młodsze klasy więcej czasu) minut przed końcem zajęć uczeń dostanie arkusz MOL do wpisania wszystkiego, co zapamiętał, czego się nauczył na zajęciach. Od ilości faktów i wyczerpania wątku/ów będzie zależała jego ocena cząstkowa z lektury. Kontrolując zegar, wręczamy uczniom arkusze A4. Wpisując datę i swoje nazwisko oraz tytuł wątku, zaczynają pisać. Dzwonek na przerwę kończy pisanie i karty MOL uczniów wracają do nauczyciela w celu oceny. Nauczyciel po zajęciach podkreśla ostatni zapis ucznia, czyta i na marginesie wpisuje ocenę za merytoryczną wartość treści, nie oceniając stylu i ortografii.

  1. Lekcja czwarta i kolejne to zależnie od jakości i wielości wątków, od treści, objętości lektury tematy przygotowane i realizowane na zajęciach z pomocą i wyjaśnieniami nauczyciela. Nauczyciel nie streszcza za uczniów i nie czyta, chyba że uczniowie mają problemy z czytaniem, ale pomaga analizować czytane fragmenty dzieł. Pod koniec realizacji kolejnych wątków nauczyciel rozdaje te same arkusze MOL**.

**UWAGA 2. Po otrzymaniu arkusza MOL na kolejnej lekcji uczeń dowie się, jak została oceniona jego dotychczasowa praca. Oznacza to, iż nauczyciel po lekcji na bieżąco ocenia zapisy uczniów na kartach MOL (stąd tak ważne jest zaplanowanie czasu na poprawianie).

UWAGA 3. Po otrzymaniu arkusza MOL uczeń sam decyduje, na jaki temat się wypowiada: o wątku bieżącym, który co dopiero analizował z nauczycielem na lekcji czy dopowie wątek ostatni, już oceniony przez nauczyciela. Ma prawo wyboru w obrębie przyznanego mu czasu, może pisać o obu wątkach w ramach przyznanego czasu.

  1. Lekcja przed zakończeniem omawiania lektury będzie dotyczyć ćwiczeń w pisaniu: streszczenia, opisu sytuacji i miejsca akcji, charakterystyki najważniejszej postaci dzieła: męskiej i żeńskiej. Jest to wstęp do pisania rozprawki problemowej opartej o analizę fragmentu dzieła niezależnie od typu szkoły (podstawowa, średnia).
  2. Zakończenie zajęć z lektury następuje wówczas, gdy nauczyciel zapisze na tablicy temat w rodzaju: “Podsumowanie problematyki lektury”. Uczniowie będą mogli na tej lekcji uzupełnić notatki w zeszycie, dopytać nauczyciela czy dobrze zrozumieli wątki, ale też na zakończenie dostaną swoje arkusze MOL, aby ostatni raz w ciągu 10-15 minut dopisać coś, o czym zapomnieli wcześniej lub przygotowali na bieżącą lekcję.
  3. Nauczyciel oceni karty MOL (czyli pracę na zajęciach a nie w domu) jako średnią ocen cząstkowych plus aktywność na zajęciach z lektury. Na kolejnej lekcji po lekturze zapozna uczniów z wynikami.
  4. Nauczyciel skseruje najlepszą pracę dla osób nieobecnych lub dla niezadowolonych z ocen. Dozwolone jest robienie screenów smartfonami.

UWAGA 4. W arkuszach MOL za każdym razem uczniowie zaczynają pisać w następnych wersach pod linią zakreśloną przez nauczyciela, nie piszą na marginesach, nie robią strzałek itp. Arkusze MOL magazynowane są w segregatorach szkolnych jako dokumentacja pracy uczniów na zajęciach.

UWAGA 5. Uczniowie przygotowani i biorący czynny udział słowny w analizie wraz z nauczycielem także wypełniają arkusz MOL. Ocena za ich aktywność przełoży się później na oceną za całość realizacji lektury.

Pod koniec zajęć uczeń zapisał w arkuszu MOL, co zapamiętał z treści 1-4 rozdziałów “Procesu” F. Kafki. Nauczyciel zaznaczył różowym zakreślaczem miejsce zakończenia wpisu. Uczeń otrzymał ocenę 3 – skreśloną, gdyż na następnej lekcji dodał opis rozdziałów 3-4, o których wcześniej nie wspomniał (r. 1-2) a powinien był. W ten sposób podwyższył swoją ocenę. Na kolejnych zajęciach analizował z nauczycielem pozostałe rozdziały i miał czas, aby zapisać je w MOL. Nie stresował się ew. błędami zapisu, gdyż nie są one przedmiotem oceniania (zaznaczania na marginesach).

W pigułce: MOL to czytanie kluczowych fragmentów i analiza lektury na zajęciach we współpracy z uczniem. Pod koniec każdej jednostki wyznaczonej zakresem tematycznym uczeń otrzymuje arkusz MOL, na którym zapisuje wszytko to, co zapamiętał z lekcji i czego się nauczył – tzw. esencję. Będąc świadomym swojej wiedzy i ewentualnych braków, będzie mógł wrócić do tego tematu, aby go uzupełnić na kolejnych zajęciach lub opisać temat bieżący, pamiętając o limitowanym na pisanie czasie. Nauczyciel za każdym razem ocenia wpisy ucznia jako wypowiedź ustną bez “zaczerwieniania marginesów” i podkreślania błędów. Na zakończenie analizy lektury nauczyciel wyciąga średnią ze wszystkich ocen, biorąc pod uwagę także aktywność ucznia i współpracę z nim, odnotowuje ją w dzienniku. Omawia najczęściej popełnione błędy rzeczowe uczniów.

4. Jak działa MOL?

Metoda esencjonalna pozwala na analizę dużych objętościowo lektur na zajęciach szkolnych. Nauczyciel przygotowuje materiały pomocnicze, aby wspomagać ucznia i razem z nim dostrzegać najważniejsze treści, uwrażliwiać na elementy znaczeniowe i interpretacyjne. Skupia się na warstwie znaczeń rozumianych i możliwych do przeniesienia na życie codzienne, poszukując uniwersalnych wartości ważnych dla społeczeństwa i wartościowych dla ucznia współczesnego. Wyjaśnia także miejsce dzieła w historii literatury. Ponadto metoda esencjonalna MOL:

  • sprawdza umiejętności czytelnicze ucznia prezentowane w szkole, wspomagając rozwój jego zdolności koncentracji uwagi i skupiania się na ważnych elementach analitycznych ze szczególnym uwzględnieniem teorii literatury.
  • koncentruje się podczas zajęć na nauce tworzenia syntetycznej wypowiedzi selektywnej dążącej do wnikliwego analizowania elementów świata przedstawionego, aby zrozumieć idee i cele jego powstania.
  • sprzyja myśleniu twórczemu w obrębie możliwości odczytywania wątków i motywów literackich ważnych kulturowo, poznawanych już wcześniej i systematyzuje je.
  • rozwija i utrwala umiejętność samodzielnego myślenia poprzez formułę zapisu, a także formułowania wypowiedzi pisemnej w formie streszczania, opisu i charakterystyki postaci, co uzyska znaczenie podczas przygotowań do kolejnych wyzwań pisemnych w formie prac klasowych.
  • wspólna praca z uczniem MOL odsuwa na plan dalszy uprzedzenia co do objętości lektury i niweluje strach przed tym zadaniem, zwracając uwagę na wartościowe dla ucznia treści dzieła. Jest swego rodzaju chwytem pedagogicznym odwracającym uwagę od tego, czego uczniowie współcześni nie lubią: od poczucia samotności i alienacji podczas wielogodzinnego oderwania od świata realnego lub wirtualnego, aby skupiać się na czytaniu lektury.

MOL to metoda obniżająca stres podczas analizy obszernych lektur szkolnych. Można ją porównać do nauki pływania pod okiem instruktora trzymającego kursantowi pod plecami niezatapialną matę piankową. Dzięki niej z pewnością nie utonie a uczeń “ogarnie” lekturę i nie dostanie oceny ndst lub dop. Ową matę opiekun delikatnie wyjmuje przed końcem trenowanego dystansu, aby “pływak” samodzielnie dobrnął do krawędzi. Wychodząc na brzeg, będzie miał poczucie udziału we własnym sukcesie. To ma go motywować do ciężkiej pracy. Zaangażowanie nauczyciela i ocenianie na bieżąco sygnalizuje uczniowi, iż bierze udział w ważnym wyzwaniu edukacyjnym.

Puste arkusze MOL to rzadkość. Nawet jeśli uczeń nie przygotuje się do pierwszych czy drugich zajęć, widząc efekty pracy całej grupy, przełamie się i zacznie brać czynny udział w zajęciach, czytać choćby fragmenty i następnie je opisywać. Zbierając doświadczenia nagradzane pozytywnymi ocenami, kolejnym razem postawi sobie wyższe wymagania, ponieważ szybko zorientuje się, że ocena z omawianej lektury zależy wyłącznie od niego.

5. Ewaluacja i kolejny krok

Z analizy arkuszy MOL uczniów sporządzamy swoiste zestawienie najczęstszych potknięć merytorycznych i błędów rzeczowych uczniów, aby do nich wrócić na zajęciach po lekturze i niektóre rzeczy wyjaśnić raz jeszcze. Informacja zwrotna powinna zawierać momenty najtrudniejsze, z którymi uczniowie sobie nie poradzili. Najczęściej będą dotyczyć fazy interpretacyjnej i ocen zjawisk świata przedstawionego, jakich dokonali młodzi analitycy, rzadziej błędów w nazwach własnych i innych tego typu szczegółów.

Warto zadbać o szybką realizację kolejnego trudnego dla uczniów wyzwania, jakim jest praca klasowa. Będzie to wypracowanie zaplanowane przez nauczyciela jako np. charakterystyka wybranych postaci lub rozprawka problemowa oparta na fragmencie dzieła – róbmy to już na poziomie szkoły podstawowej (zob. Rozprawka w szkole podstawowej a rozprawka maturalna). W obu przypadkach zadań uczniowie na świeżo będą mogli wykorzystać zdobytą wiedzę z lektury w celu uzyskania najważniejszych i najwyższych ocen z przedmiotu, jakim są wypracowania klasowe. Im dłuższa przerwa pomiędzy omówieniem lektury a pracą klasową, tym niższe predyspozycje do pisania esencjonalnego – rzeczowego a większe do konfabulacji i błędów rzeczowych czy porażek, bo “uczeń już zapomniał szczegóły”.

Spodziewane wzrosty w obszarach realizacji zadań z języka polskiego: stosowanie MOLa (krócej i łatwiej odmieniać analogicznie do rzeczownika “mol”) ma doprowadzić do zaniku ocen niedostatecznych, a w najgorszym razie do ich spadku do wartości 5% na klasę. Z kolei w dziedzinie pisania charakterystyk powinien nastąpić znaczny wzrost w przedziale ocen dobry i bardzo dobry. Wzrost powinien też być wyraźny w pisaniu rozprawek problemowych w miejscach rozwijających wątki: “dokonaj analizy podanego fragmentu” i “odwołaj się do całości lektury”. W klasach ambitnych i zmotywowanych, humanistycznych przy zastosowaniu MOLa należy spodziewać się wzrostu ilości ocen bdb i zaniku ocen 1-3. W klasach techników, gdzie część uczniów nie wyraża chęci zdawania matury i zdobycia wysokiej oceny z języka polskiego na świadectwie, wartością nadrzędną powinien być zanik ocen ndst i dopuszczających.

6. Ocenianie MOL

Można śmiało powiedzieć, iż ciężka praca uczniów podczas realizacji lektury jest równa przygotowaniu do sprawdzianu czy pisaniu pracy klasowej. Dlatego też formę o nazwie “Lektura obowiązkowa…. (tytuł)” lub “MOL – …(tytuł lektury)” należałoby umieścić w grupie form sprawdzania osiągnięć ucznia wśród sprawdzianu lub pracy klasowej. To powinno zdopingować do koncentracji wysiłku przez kilka dni cyklu analitycznego i będzie też znaczącym docenieniem wkładu pracy. Zatem jeśli w szkole jest obecna metoda wyliczania średniej ważonej, warto umieścić MOL w jednej z najwyższych wag.

Przy ocenianiu tradycyjnym realizacji lektury bez MOL odpowiednią wagą oceny powinna stać się ta sama waga, którą określamy zadanie domowe. Wielu nauczycieli waży zadanie domowe zaraz po kartkówce z uwagi na fakt, iż są to prace z założenia podejrzewane o niesamodzielność oparte na “przepisywaniu internetu”. Z kolei czytelnictwo lektur jako również pracę domową ci sami poloniści ważą na równi ze sprawdzianami, zresztą często rozpoczynając i kończąc omawianie lektury od sprawdzenia poziomu przeczytania książki. Dlaczego zatem ma być oceniana inaczej niż właśnie kategoria: “zadanie domowe”? Oznaczałoby to obniżenie pozycji “Lektura obowiązkowa…” w hierarchii wag przy średniej ważonej? I cóż z tego? Czy stawianie jedynek za nieprzeczytanie książki jest rozwiązaniem?

Czy to źle, że skoro uczeń miał coś zrobić sam w domu, to nie powinien być oceniany, jakby pracował w klasie pod nadzorem i opieką nauczyciela? Owszem, ale uczniowie i rodzice często słyszą: “Miał przeczytać, nie przeczytał, niedostateczny z najwyższą wagą i koniec rozmowy!”. Nie do końca. 46% uczniów szkół średnich w latach 2015-2017 (raport NIK) otrzymało oceny dopuszczające z matematyki. Złośliwi mówią w związku z tym, że 46% matematyków nie potrafi nauczyć swojego przedmiotu powyżej oceny dopuszczającej a jakaś stara maksyma mówi o szkolnym ocenianiu: “Nauczyciel oceniając uczniów, ocenia też samego siebie”.

Z podobnych do matematyki przyczyn oceny z języka polskiego są prawdopodobnie także w większości zaniżane w szkołach średnich, gdyż chodzi o te same szkoły, gdzie obowiązują wypaczone zasady oceniania. W związku z tym, jeśli polonista postawi dwie oceny niedostateczne z najwyższą wagą za nieprzeczytanie dwóch lektur w półroczu i doda dwie takie same z pracy klasowej, to średnia ważona z dziesięciu a nawet piętnastu ocen może spaść do oceny dopuszczającej.

——————————————

Luty 2020 © Roman Rzadkowski

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *