Średnia ważona a prawo

MEN nie precyzuje zasad oceniania, cedując ten obowiązek na rady pedagogiczne ustalające tzw. wewnątrzszkolne systemy oceniania WSO, jakby mówiło: “My nie znamy się na ocenianiu, to domena nauczycieli, oni zrobią to lepiej”. To trochę tak, jakby państwo sprzedawało poprzez swoich hurtowników benzynę i pozwalało im samodzielnie ustalać ceny sprzedaży, nie określając widełek marży: “Bierzcie, ile chcecie”. OK, niech zarabiają, ale co z tymi, którzy będą sprzedawać poniżej wartości i państwo na tym straci? Podobnie sytuacja wygląda w szkołach. Do 47 tys. placówek chodzi codziennie około 4,5 miliona uczniów i każdy z nich pragnie osiągnąć sukces. Cenę tego sukcesu wyznacza nie państwo a ponad 400 tysięcy urzędników. Moglibyśmy powiedzieć, że są wśród nich dobrze i źle oceniający nauczyciele, ale ponieważ mają oni autonomię, więc nie odpowiadają za “potencjalne straty w ludziach” – za krzywdę uczniów. Państwo wyraźnie “umywa ręce” niczym Piłat, skazując całe środowisko na przegraną.

Uczniowie przegrywają, bo ocena ich starań nie zależy od systemu oświaty, lecz od przypadku: do jakiego nauczyciela, do jakiej szkoły chodzą, jakie WSO i PZO mają tam rady pedagogiczne. Nauczyciele też stoją na straconej pozycji, ponieważ nie są pewni prawa, które ustalają i być może fatalnie oceniając uczniów, sami siebie skazują na porażki pedagogiczne. Przegrywa cały system, bowiem tak naprawdę nie wie, jaki jest poziom realizacji podstawy programowej, bo narzędzia jej oceniania nie zostały ściśle określone.

Od 2009 roku mamy dzienniki elektroniczne i średnią ważoną, więc doskonale można obserwować system, znajdować sporne miejsca i likwidować “zatory” w postaci nieżyciowych, zaprzeszłych treści programów nauczania. Niestety, robić to powinien gospodarz systemu oświaty, który nie poczuwa się do odpowiedzialności za miliony dziecięcych łez wylanych z powodu potencjalnych porażek szkolnych wynikających ze złego prawa ustalanego w szkołach przez różne rady pedagogiczne, które nie składają się z prawników. W przypadku wprowadzania przez szkoły średniej ważonej doszło wręcz do kompromitacji całego systemu. Bo oto innowację tę zaczęto stosować nie po to, aby ocenianie stało się transparentne, ale głównie z powodu możliwości “siłowego mobilizowania uczniów” – czytajmy: zastraszania wagami ocen branymi wprost z… “kosmosu”, czyli niezgodnie z prawem, łamiąc zasady logiki, pedagogiki i podstawy humanitaryzmu.

Jak to działa? W skrócie: jeśli uczniowi “nie chce się pracować” i przygotować do egzaminu zewnętrznego, za co nauczyciel może stracić prestiż i zostanie napiętnowany przez środowisko (EWD), to “wystarczy nadać ocenie z takiego sprawdzianu próbnego lub w ogóle ze sprawdzianu wagę np. 15” i “niech się uczeń spręża”, niech się uczeń martwi, niech mu rodzice wykupią “korki” itd. Nieważne, że ów nauczyciel stawia najwyżej 4-5 ocen w półroczu, więc skąd waga 15(?), no właśnie: “z kosmosu”. To waga “straszak”, “nowoczesna elektroniczna rózga”.

Postępowanie z zastraszaniem uczniów jest bezprawne, ale czy tzw. nadzór pedagogiczny zdaje sobie z tego sprawę? Raczej nie, “nadzorowi” trzeba pokazać, co nadzoruje i dyrektorzy szkół pokazują “opracowane i przemyślane zasady oceniania, WSO”, głoszą też, że uczniowie zgodnie z wymogiem zostali poinformowani o wszystkich zasadach na początku roku szkolnego i “są czyści”. Nawet jeśli złamią prawo, ustawy oświatowe i rozporządzenia, to element autonomii odbiera kuratorom możliwości reagowania, bo ocenianie jest domeną szkół a nie kuratorów.

Obecny stan prawny pozwala szkołom na łamanie prawa w świetle prawa, właśnie tak. Polega ono na stanowienie fatalnego w skutkach dla całej edukacji WSO wbrew logice i zasadom pedagogiki. Najbardziej zatrważające jest to, iż na straży pilnowania tegoż “ułomnego” w wielu przypadkach prawa stawia stoją rzesze ludzi nadzoru. W razie skarg uczniów i rodziców ich rola polega na analizie dokumentacji, czyli na stwierdzeniu czy nauczyciel nie złamał prawa, które sam w szkole ustanowił i czy uniom je przedstawił.

Ocenianie w ustawie oświatowej z 1991 r.

Podstawa prawna: Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (ze zm.), w szczególności art. 44b.

Ocenianie wewnątrzszkolne obejmuje:

1) formułowanie przez nauczycieli wymagań edukacyjnych niezbędnych do otrzymania przez ucznia poszczególnych śródrocznych i rocznych, a w szkole policealnej – semestralnych, ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych i dodatkowych zajęć edukacyjnych;
2) ustalanie kryteriów oceniania zachowania;
3) ustalanie ocen bieżących i śródrocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych i dodatkowych zajęć edukacyjnych oraz, a także śródrocznej oceny klasyfikacyjnej zachowania;
4) przeprowadzanie egzaminów klasyfikacyjnych;
5) ustalanie rocznych, a w szkole policealnej – semestralnych, ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych i dodatkowych zajęć edukacyjnych oraz zajęć oraz rocznej oceny klasyfikacyjnej zachowania;
6) ustalanie warunków i trybu otrzymania wyższych niż przewidywane rocznych, a w szkole policealnej – semestralnych, ocen klasyfikacyjnych z zajęć edukacyjnych oraz rocznej oceny klasyfikacyjnej zachowania;
7) ustalanie warunków i sposobu przekazywania rodzicom informacji o postępach i trudnościach w nauce i zachowaniu ucznia oraz o szczególnych uzdolnieniach ucznia.

Ocenianie osiągnięć edukacyjnych ucznia polega na rozpoznawaniu przez nauczycieli poziomu i postępów w opanowaniu przez ucznia wiadomości i umiejętności w stosunku do:

1) wymagań określonych w podstawie programowej kształcenia ogólnego lub efektów kształcenia określonych w podstawie programowej kształcenia w zawodach oraz wymagań edukacyjnych wynikających z realizowanych w szkole pro-gramów nauczania;
2) wymagań edukacyjnych wynikających z realizowanych w szkole programów nauczania – w przypadku dodatkowych zajęć edukacyjnych. Natomiast ocenianie zachowania ucznia polega na rozpoznawaniu przez wychowawcę oddziału, nauczycieli oraz uczniów danego oddziału stopnia respektowania przez ucznia zasad współżycia społecznego i norm etycznych oraz obowiązków określonych w statucie szkoły.

Ocenianie osiągnięć edukacyjnych i zachowania ucznia odbywa się w ramach oceniania wewnątrzszkolnego, które ma na celu:

1) informowanie ucznia o poziomie jego osiągnięć edukacyjnych i jego zachowaniu oraz o postępach w tym zakresie;
2) udzielanie uczniowi pomocy w nauce poprzez przekazanie uczniowi informacji o tym, co zrobił dobrze i jak powinien się dalej uczyć;
3) udzielanie wskazówek do samodzielnego planowania własnego rozwoju;
4) motywowanie ucznia do dalszych postępów w nauce i zachowaniu;
5) dostarczanie rodzicom i nauczycielom informacji o postępach i trudnościach w nauce i zachowaniu ucznia oraz o szczególnych uzdolnieniach ucznia;
6) umożliwienie nauczycielom doskonalenia organizacji i metod pracy dydaktyczno-wychowawczej.

Komentarz 1. Przepisy te wyglądają na ogólną instrukcję, wg której ma być sformułowane WSO i PZO. Nie ma tu więc mowy o metodzie oceniania z użyciem średniej arytmetycznej czy też średniej ważonej. Ustawa zobowiązuje nauczycieli do sformułowania szereg kryteriów i do informowania uczniów oraz rodziców o wymaganiach. Zatem także o metodach i szczegółach dotyczących form sprawdzania osiągnięć, wagach ocen, jeśli są w użyciu. Ustawodawca odsyła zainteresowanych po szczegóły do statutów szkół art. 44b ust. 10. A w ilu statutowych WSO można je znaleźć? Właśnie, większość statutów szkół cytuje w/w przepisy ogólne.

Rozporządzenie MEN z dnia 30 kwietnia 2007 r.

Podstawa prawna: Rozporządzenie MEN z dnia 30 kwietnia 2007 r.

Rozdział 2
Ocenianie, klasyfikowanie i promowanie uczniów w szkołach dla dzieci i młodzieży
[…] § 3. 1. Ocenianie osiągnięć edukacyjnych i zachowania ucznia odbywa się w ramach oceniania wewnątrzszkolnego.

[…]

§ 4. 1. Nauczyciele na początku każdego roku szkolnego informują uczniów oraz ich rodziców (prawnych opiekunów) o:
1) wymaganiach edukacyjnych niezbędnych do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych (semestralnych) ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych i dodatkowych zajęć edukacyjnych, wynikających z realizowanego przez siebie programu nauczania;
2) sposobach sprawdzania osiągnięć edukacyjnych uczniów;
3) warunkach i trybie uzyskania wyższej niż przewidywana rocznej (semestralnej) oceny klasyfikacyjnej z obowiązkowych i dodatkowych zajęć edukacyjnych.

Komentarz 2. § 3. 1. “Ocenianie osiągnięć…” – ustawa oświatowa z 1991 roku łamie prawo, ponieważ a) Ustawodawca ceduje odpowiedzialność za tworzenie prawa szkolnego, czyli WSO, na nauczycieli zupełnie nieprzygotowanych w zakresie tworzenia prawa, czego skutkiem jest b) różnorodność zasad oceniania: co szkoła to inne zasady WSO, a przecież każdy uczeń ma prawo do takich samych warunków nauczania i oceniania niezależnie od miejsca w kraju. Łamaniem prawa jest nakaz jego tworzenia podmiotom nieuprawnionym, po pierwsze, po drugie rady pedagogiczne tworzące złe zasady WSO także łamią prawa ucznia i nie usprawiedliwia ich nieświadomość tego postępowania oraz brak uprawnień do tworzenia prawa i na koniec, po trzecie, różnorodność prawa jest łamaniem praw uczniów do równego traktowania przez państwo. Dla przykładu prawo pracy obowiązuje w każdej firmie, natomiast ucznia obowiązuje prawo zależnie od placówki, do której wysłali go rodzice.

Komentarz 3. “§ 4. 1. Nauczyciele na początku…” […] Obowiązek informowania przez nauczycieli oznacza, iż w odniesieniu do średniej ważonej konieczne są dwa dokumenty: WSO i PZO. Pierwszy pokazuje dość ogólnie sposób oceniania w szkole, drugi szczegóły wymagań i oceniania na zajęciach z konkretnego przedmiotu szkolnego. Nie wystarczy zatem umieścić w statucie zapisów WSO, dołączając tabelę ogólną bez wyjaśnień, ale należy ją przeanalizować, uzupełniając o szczegóły w PZO.

Komentarz 4. W punkcie 2. § 4. 1.  mowa jest o sposobach sprawdzania osiągnięć, a więc nie może to być jeden sposób, lecz ich wielokrotność – nauczyciel ocenia całokształt pracy ucznia i jego postępy a nie tylko kartkówki czy tylko sprawdziany. Dla średniej ważonej i dla oceniania oznacza to, że nauczyciel nie może wybrać sobie z “powietrza” (z tabeli wspólnej dla szkoły) sposobów (kategorii, form) sprawdzania osiągnięć uczniów. Nie może też wybrać jednej z form, a więc jedną z wag, ale ma obowiązek użycia wszystkich wag ocen, które dla uczniów przygotował. Dlaczego? Po pierwsze: nauczyciel ma obowiązek określenia skali wag i dobrania, pogrupowania form sprawdzania osiągnięć uczniów. Po drugie kieruje się celami realizacji programu nauczania. Wniosek: jeśli nauczyciel określi trzy formy i przydzieli im trzy wagi, bo ma do sprawdzenia poziom zrealizowanych treści, to wszystkie one powinny mieć w każdym semestrze swoje reprezentacje w ocenach. Oczywiście wagi te nie mogą być brane z “kosmosu”, ale są liczbowo kolejne. Do trzech form sprawdzania osiągnięć nauczyciel dobierze maksymalnie trzy kolejne wagi, może mniej, ale nie może np. sprawdzianu oznaczyć wagą 4 lub też, co jest nagminne, wagą 10 czy 12.

Komentarz 5. Gdy którejś wagi (oceny z wagą) uczeń nie ma, czyli gdy nauczyciel nie zastosuje formy nią określonej, oznacza to, iż nie zrealizował celów, do których realizacji się zobowiązał na początku roku szkolnego. Nie dowie się, na jakim poziomie uczniowie osiągnęli podstawę programową i czy w ogóle, jeśli nie zastosuje zaplanowanej formy, a więc i wagi oceny. Formułując skalę wag ocen, nauczyciel zobowiązuje się pod rygorem prawnym do jej zastosowania.

Rozporządzenie MEN z dnia 16 lipca 2009 r.

Podstawa prawna: Rozporządzenie MEN z dnia 16 lipca 2009 r.

§ 20 a. 1. Przedszkole, szkoła lub placówka mogą prowadzić dzienniki, o których mowa
w § 2, 7, 9—11, 18 i 20, także w formie elektronicznej, zwane dalej „dziennikami elektronicznymi”.
2. Za zgodą organu prowadzącego przedszkole, szkołę lub placówkę, dzienniki, o których mowa w § 2, 7, 9—11, 18 i 20,
mogą być prowadzone wyłącznie w formie elektronicznej.
3. Prowadzenie dziennika elektronicznego wymaga:
1) zachowania selektywności dostępu do danych stanowiących dziennik elektroniczny,
2) zabezpieczenia danych stanowiących dziennik elektroniczny przed dostępem osób nieuprawnionych,
3) zabezpieczenia danych stanowiących dziennik elektroniczny przed zniszczeniem, uszkodzeniem lub utratą,
4) rejestrowania historii zmian i ich autorów.
4. System informatyczny służący do prowadzenia dzienników elektronicznych powinien umożliwiać eksport danych
do formatu XML oraz sporządzenie w formie papierowej dzienników, o których mowa w § 2, 7, 9—11, 18 i 20.

Komentarz 6. MEN zezwala na prowadzenie dzienników elektronicznych. Już w pierwszych, dość prostych narzędziach tego typu opartych na arkuszu kalkulacyjnym była możliwość liczenia średniej arytmetycznej i ważonej. Metoda wyliczania ocen z użyciem średniej ważonej zdobywa popularność, ale co rada pedagogiczna to inna koncepcja. Widać to na przykładach poddanych badaniu statutów szkolnych – Średnia ważona analizy.

Rozporządzenie MEN z dnia 25 sierpnia 2017 r.

Podstawa prawna: Rozporządzenie MEN z dnia 25 sierpnia 2017 r.

§ 21. 1. Dzienniki, o których mowa w § 2, § 8–13, § 18 i § 20, mogą być prowadzone także w postaci elektronicznej;
dzienniki prowadzone w postaci elektronicznej są zwane dalej „dziennikami elektronicznymi”.
2. Za zgodą organu prowadzącego przedszkole, szkołę lub placówkę, dzienniki, o których mowa w § 2, § 8–13, § 18
i § 20, mogą być prowadzone wyłącznie w postaci elektronicznej.
3. Prowadzenie dziennika elektronicznego wymaga:
1) zachowania selektywności dostępu do danych stanowiących dziennik elektroniczny;
2) zabezpieczenia danych stanowiących dziennik elektroniczny przed dostępem osób nieuprawnionych;
3) zabezpieczenia danych stanowiących dziennik elektroniczny przed zniszczeniem, uszkodzeniem lub utratą;
4) rejestrowania historii zmian i ich autorów;
5) umożliwienia bezpłatnego wglądu rodzicom do dziennika elektronicznego, w zakresie dotyczącym ich dzieci.

Komentarz 7. MEN zgadza się na to, aby szkoły pracowały tylko z dziennikami elektronicznymi, ale pozostawia obowiązek drukowania do 10 dni po zakończeniu roku szkolnego oraz eksportu i archiwizacji dzienników do uniwersalnego formatu XML. Pozwala on odtworzyć także system oceniania i ustalić, czy stosowano metodę średniej ważonej, np. pomimo braku zapisów we WSO i w statucie szkoły. W wydrukowanych wersjach dzienników nie widać średniej ważonej i wag ocen.

Średnia ważona a nadzór pedagogiczny

Odpowiedź Librusa na zapytanie dyrektora szkoły z 2013 roku dowodzi, iż średnia ważona to temat dość stary i powszechny, ale nie do końca rozumiany, bo nie ma wykładni prawnej, zarządzenia.

Komentarz 8. Pytanie dyrektora w skrócie – “Jeśli szkoła przyjęła średnią ważoną powyżej 0,51 oceny a nie powyżej 0,5 – czy jest to zgodne z zasadami matematyki i zgodne z prawem?”. Tak. Odpowiedź eksperta nie pozostawia wątpliwości, gdyż to szkoła tworzy WSO i może wpisać tzw. widełki ocen, jakie chce. Jakie chce? Tak. Oznacza to, iż dwie szkoły na jednej ulicy mogą mieć różne WSO z różnymi wagami i widełkami ocen promujących? Niestety: tak.

Zanim zareaguje MEN…

Średnia ważona pojawiła się już w 2009 roku w szkołach razem z dziennikami elektronicznymi, więc nie jest to sprawa świeża. MEN zgodziło się na używanie tej metody poprzez potwierdzeniu prawa szkół do samodzielnego tworzenia WSO – nie ma żadnej korekty w ustawie oświatowej a szkoda.

Przydałoby się ujednolicenie zasad obowiązujące w całym kraju. Dlaczego? Dlatego, że organy prowadzące samorządowe i kuratoryjne nadzorujące szkoły nie mają uprawnień tak głębokich, aby wypowiadać się na temat jakości funkcjonowania szkolnych WSO. Oznacza to, iż w sporze uczeń-szkoła odegra rolę statyczną.

Aby nie być gołosłownym, zerknijmy na kilka przykładów – teoretycznych: szkoła A ustaliła widełki ocen końcowych na 0,5 – np. 1,5 daje ocenę dopuszczającą i promocję, szkoła B na 0,51, kolejna na 0,6 a jeszcze inna na 0,72. Żadna nie złamała prawa oświatowego, ale czujemy, że coś jest nie tak. Jeżeli są to placówki z jednego miasta, to można podejrzewać, że szkoła A walczy z pozostałymi o nabór, zaniżając widełki wymagań. Z kolei szkołę zawyżającą możemy podejrzewać o chęć prowadzenia placówki elitarnej z najlepszymi uczniami w środowisku lokalnym.

Podobną symulację można wykonać w odniesieniu do średniej ważonej: szkoła A (wszyscy nauczyciele) przyjęła do wyliczania średniej ważonej skalę 1-5 a szkoła B 1-10; w szkole C przyjęto skalę 1-16, wagi 11-16 zarezerwowano wyłącznie dla uczestników konkursów; w szkole D pomimo istnienia skali wag 1-7 większość nauczycieli stosuje tylko wagi 2, 5 i 7. Jak właściwie powinny wyglądać zapisy tego typu, bo przecież:

  1. Szkoła polska jest jedna, każdy uczeń powinien mieć równe prawa do rozwoju i osiągania sukcesu mierzone tą samą miarą.
  2. Rady pedagogiczne znając swoje możliwości na rynku edukacyjnym i naciski konkurencji, mogą celowo manipulować “widełkami ocen”, aby przyciągać do siebie uczniów.

W związku z powyższym uczeń i/lub jego rodzice, zorientowawszy się na koniec okresu klasyfikacji, że w szkole dwie ulice dalej z jego ocenami uzyskałby promocję, będzie celowo “migrował”, co współcześnie jest dostrzegalne. Dramatycznie może zrobić się wówczas, kiedy nieświadomie zmieni szkołę z przyczyn losowych i w nowej placówce okaże się, iż z jego średnią ważoną z połowy przedmiotów będzie miał poprawkę lub zostanie zmuszony do powtarzania klasy.

Ocenianie przed średnią ważoną

Taksówki kierowane sztuczną inteligencją (szkoła) i GPS (średnia ważona) zdominują rynek komunikacji wielkich miast (Polskę). (foto: itaxi.pl)

Działanie starego intuicyjnego i krzywdzącego ucznia systemu oceniania typu: “Nauczyciel ma zawsze rację!”, można porównać do pobierania opłaty za kurs przez taksówkarza przed wymyśleniem taksometrów. Wyliczanie średniej ważonej przez arkusz kalkulacyjny jest bardziej transparentne i uczciwsze.

Wprowadzenie średniej ważonej jako jedynej metody klasyfikowania podwyższy zaufanie społeczne do nauczycieli i szkoły. Musi być jednak powiązane z jednolitymi zasadami w całym kraju.

Chaos formalny

Dlaczego metoda średniej ważonej powinna być jedyną formą wspomagającą ocenianie? Dlatego, że w systemie oceniania MEN wypowiada się na temat ocen średnich i dla przykładu prawo do świadectwa z czerwonym paskiem ma uczeń po osiągnięciu średniej oceny co najmniej 4,75.

Wyobraźmy sobie, że na zakończenie roku szkolnego na scenę powiatu lub gminy po odbiór świadectwa z paskiem i nagród wchodzi elita lokalnych szkół, uczniowie wybitni. Każdemu z nich jednak ich rada pedagogiczna wyliczyła inaczej ową średnią 4,75. Być może wielu innych także zapracowało na “pasek”, ale zostało fatalnie ocenione? Czy piątka ze szkoły A jest rzeczywiście równa piątce ze szkoły B? No właśnie, przy różnorodności i autonomii w ocenianiu szkół nigdy się tego nie dowiemy. A czy dowiemy się, jaki jest stan polskiej edukacji? To także wykluczone, niestety, przy różnorodnych WSO i PZO tak naprawdę nic nie wiemy.

Ilu uczniów ukaranych przez niejednorodny system oceniania można byłoby znaleźć, badając dokumenty z ostatnich 75 lat? Wystarczy zerknąć na matury. Otóż przed rokiem 2005 oceniali je nauczyciele prowadzący lekcje z uczniem. Jakby logiczne dla nich było, że ich podopieczny z matury “nie powinien” dostać oceny wyższej niż na koniec szkoły, “bo zawsze miał trzy, więc nie może zdać matury na pięć”. A teraz może? Czy ktoś się tym przejmuje? Tak, tylko jeśli wyniki matur są słabe, szkoły piszą programy naprawcze. Jeśli jednak uczeń miał “dopa” na koniec trzech lat nauki w liceum np. z matematyki a maturę podstawową zdał na 100%, to nikt nie wnika w to, że chyba coś nie pasuje?

Jak to, szkoła oceniała ucznia na dwa a on dostał 100% na maturze??? To jaki jest system oceniania w tej szkole – zapytają ciekawscy dyrektora, kuratora, ministra? Co usłyszą? Oczywiście: “Uczeń był oceniany zgodnie z zasadami WSO”. Problem w tym, że nie chodzi o zgodność z zasadami szkolnego WSO, ale o zgodność z prawem oświatowym interpretowanym różnie przez tysiące rad pedagogicznych. Nauczyciele nie są od tworzenia prawa i musza zostać z tego obowiązku zwolnieni. Prawo powinno być jedno w całej Polsce i dla każdego ucznia takie samo.

Więcej w: Średnia ważona zobowiązuje i Średnia ważona poradnik

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *