Średnia ważona poradnik

W 2009 r. MEN zezwoliło szkołom na prowadzenie dokumentacji przy pomocy dzienników elektronicznych, które pojawiły się w szkołach już dwa lata wcześniej, zdobywając sobie wielu zwolenników szczególnie wśród wychowawców. Mieli oni “pod ręką” w pracy i w domu dane dotyczące uczniów, mogli więc prowadzić rozmowy telefoniczne z rodzicami pytającymi o frekwencję i bieżące oceny dzieci. Z kolei od kilku lat (2017 r.?) wiodące dzienniki elektroniczne mają swoje aplikacje na androida (do smartfonów). Pozwala to obserwować postępy w nauce ucznia i zachowanie na bieżąco przez ucznia, nauczycieli, wychowawcę oraz rodziców.

Jak działają wagi ocen?

Wagi mają moc nagradzania i warto ten fakt eksponować w pracy z uczniem. Rozumiemy je jako wielokrotność oceny, jaką zdobywa za swoje osiągnięcia.

Jeśli ze sprawdzianu uczeń dostaje piątkę z wagą 5, to jest ona liczona jak pięć piątek! Brawo! Na tym właśnie polega “moc motywowania” uczniów do nauki poprzez stosowanie średniej ważonej i wag. Za większy wysiłek otrzymuje zwielokrotnioną nagrodę. Różnice między wagami nie mogą być jednak “kosmiczne”, aby “nie zniszczyć ucznia słabszego”, który może nie dostać “pięciu piątek” za jeden sprawdzian, ale zdobędzie kilka z innych form sprawdzania osiągnięć. Czyli tych form musi być kilka? Dokładnie. W przeciwnym razie “ważenie ocen” nie ma sensu.

System elektroniczny wylicza i podaje średnią ocenę na bieżąco niczym stan konta bankowego po wpłacie. To kolejna zaleta metody, bo uczeń, nauczyciel i rodzice ucznia, mają kontrolę nad postępami i osiągnięciami lub kłopotami w nauce dziecka. Chyba że dyrekcja szkoły nie włączy tej opcji w dzienniku i średnia będzie widziana tylko przez nauczyciela. W takiej sytuacji wprowadzanie średniej ważonej także nie ma większego sensu, gdyż brakuje elementu transparentności systemu oceniania. Gdy uczniowie znają “proponowaną przez system ocenę” klasyfikacyjną na bieżąco, doskonale radzą sobie z “alertami” wysyłanymi im przez “dziennik”. Gdy coś pójdzie nie tak i trafi się gorszy dzień – słabsza ocena, natychmiast mobilizują się, aby poprawić ją i zwiększyć szanse na osiągnięcie maksymalnej oceny klasyfikacyjnej.

Formy sprawdzania osiągnięć z najwyższą wagą motywują ucznia do wzmożonego wysiłku i przygotowań. Oceny ze sprawdzianów czy egzaminów próbnych mają zazwyczaj najwyższą wagę i dobrze napisane potrafią przewartościować ocenę klasyfikacyjną dość znacznie na korzyść zainteresowanych.

Kolejną zaletą średniej ważonej jest wyliczanie bardziej sprawiedliwe, gdy nauczyciel prowadzący zajęcia zachoruje i jego zastępca ma za zadanie wystawić uczniowi ocenę klasyfikacji półrocznej, rocznej lub też ocenę końcową podsumowującą kilkuletnią pracę w danym typie szkoły na określonym poziomie edukacji.

Warunkiem, aby metoda oceniania ze średnią ważoną zadziałała obiektywnie i wspomagała społeczność szkolną, jest dopasowanie wag do form sprawdzania osiągnięć ucznia oraz do częstotliwości ich zastosowania. Przyjmując średnią ważoną przy klasyfikacji, musimy mieć świadomość, iż ocenianie nie może być spontaniczne, ale jest procesem zaplanowanym i przemyślanym jak… program nauczania? Dokładnie.

Zasady tworzenia skali wag

Skala ocen a skala wag ocen

W polskiej szkole obowiązuje zasada oceniania wg sześciostopniowej skali ocen: 1-6 (od roku 1999). Nie oznacza to, iż uczeń obowiązkowo zobaczy wszystkie te oceny w swojej rubryce. Może wszak zbierać same piątki i nigdy nie “obniżyć lotów”, więc nie “pozna gorzkiego smaku” niższych ocen. To nie oznacza, że można zapisać w statucie zdanie typu: “W szkole nie wstawiamy do dziennika innych ocen niż piątki”, choć z pewnością nabór do takiej placówki byłby wyższy o 200-500%. Zupełnie inaczej jest ze średnią ważoną.

Przykład z życia o samochodach jako wstęp do wyjaśnień skali wag

Aby lepiej wyjaśnić zasady tworzenia skali wag ocen, rozważmy przykład z życia. Otóż państwo Kowalscy kupili dwa samochody, aby móc dojeżdżać do pracy w różnych porach dnia i w inne miejsca. Ile garaży potrzebują, aby pojazdy nie zamarzały pod domem w zimie? Dwóch, dziesięciu, piętnastu a może dwudziestu dwóch? Jakby jest oczywiste, że skoro Kowalscy mają dwa samochody, to potrzebują dwóch garaży? Jaki to ma związek z wagami ocen?

Jeśli nauczyciel stawia w półroczu tylko trzy oceny np. dwie z kartkówek i jedną ze sprawdzianu, to ile wag potrzebuje, aby sprawiedliwie ocenić osiągnięcia ucznia: dwie, trzy, dziesięć czy dwadzieścia dwie? Jakkolwiek logika wskazuje paralelizm do sytuacji samochodów Kowalskich, czyli “nauczyciel potrzebuje dwóch wag dla swoich ocen” (kartkówka i sprawdzian), to jednak studiując dostępne w sieci statuty szkół, szybko zorientujemy się, że nie wszystko nawet w szkole musi być logiczne.

Gdy nauczyciel przekaże informację, że w ciągu całego cyklu nauczania uczeń będzie oceniany z użyciem średniej ważonej w skali np. 1-6, to uczeń zrozumie, że w każdym półroczu zdobędzie co najmniej sześć ocen i… każdą z inną wagą! Tak działają właśnie wagi.

Dlaczego uczeń ma prawo do wszystkich a nie wybranych wag? Dlatego, że zgodnie z ustawą z 1991 r. nauczyciel musi wyjaśnić uczniom wymagania na początku roku szkolnego. Skala wag 1-6 implikuje stosowanie przez nauczyciela co najmniej sześciu form sprawdzania osiągnięć. Jeśli więc zastosuje on tylko jedną lub dwie z nich, to oznacza, że wprowadził uczniów w błąd typu: “Proszę pani, a obiecała pani, że będziemy recytować wiersze i pisać recenzje z filmów, ja umiem recytować i lubię filmy?!”

Wagi ocen są ściśle związane z zaplanowanymi i przemyślanymi formami sprawdzania osiągnięć ucznia. Z kolei formy te wynikają z charakteru przedmiotu i wymagań stawianych przez program nauczania. Zatem skala wag powinna być ustalana zależnie od przedmiotu w Przedmiotowych Zasadach Oceniania a nie np. w statucie, aby łatwiej je było zmieniać po tym, gdy okażą się np. błędne i je modyfikować bez zmian statutu.

Nauczyciel(e) planując formy i skalę wag, przedstawia(ją) uczniom tzw. wymagania do spełnienia na początku roku szkolnego i całego cyklu nauczania przedmiotu. To jest umowa, której nauczyciel nie może podważać, porzucać lub stosować wybiórczo, w przeciwnym razie łamie ustalone przez siebie, szkołę (radę pedagogiczną i MEN) zasady i prawo, gdyż ocenianie jest elementem statutu, podstawy prawnej funkcjonowania szkoły, a określanej mianem wewnątrzszkolnego systemu oceniania, pod którym się podpisał.

Zasada 1. Nie ma martwych wag

Martwe wagi pojawiają się wszędzie tam, gdzie szkoła zapisze w statucie zbyt ogólnie bibliotekę wag, tabelę, w której informuje, iż obowiązuje skala wag 1-7 czy 1-15 i wymieni z grubsza, do czego te wagi przynależą, do jakiej formy sprawdzania osiągnięć ucznia bez wskazań konkretnych przedmiotów. Ale, uwaga: nie każdy nauczyciel stosuje je wszystkie, a tylko tak system mógłby zadziałać poprawnie. Dlatego są nauczyciele stawiający trzy oceny, w tym dwie np. z kartkówek o wadze 2 i jedną ze sprawdzianu o wadze 10(!) – to porażka systemu (zob. Średnia ważona zobowiązuje).

Planowanie skali wag zależy od ilości godzin zajęć danego przedmiotu w tygodniu, gdzie przy jednej godzinie uczeń otrzymuje często najwyżej trzy oceny w półroczu. Oznacza to, iż nauczyciele “jednogodzinnych przedmiotów” powinni przy planowaniu swoich form i wag ocen myśleć o skali wag: 1-3, przy czym ta najwyższa waga będzie przypisana do najtrudniejszej z form sprawdzania osiągnięć ucznia, jaką stosują. Jeśli w takim przypadku fizyk czy matematyk zapisze w Przedmiotowych Zasadach Oceniania skalę 1-5, 1-10 lub jeśli wybierze z “biblioteki szkolnych wag” dwie, nie uniknie “martwych wag” i problemów: zaniży oceny swoich uczniom, “podcinając im skrzydła”, ewidentnie krzywdząc wielu.

Każda z wag jest przypisana do jednej lub wielu form sprawdzania osiągnięć ucznia w całym cyklu: jeśli którejś/którychś nauczyciel nie stosuje, nie powinno jej/ich być w zestawie w PZO – Przedmiotowych Zasadach Oceniania JEGO przedmiotu.

Przypisując wagę konkretnej formie sprawdzania osiągnięć ucznia, naznaczmy ją ową cechą właśnie – wymaganiami: stopniem wysiłku włożonej pracy. Nie można więc poinformować ucznia o martwych wagach bez przydzielonych im form sprawdzania osiągnięć i wymaganiach, gdyż nauczyciel ich nie ustalił, tylko je pominął. Zgodnie z tym tokiem myślenia:

Nie można wyjaśnić uczniom wymagań, “pobierając” bezrefleksyjnie wybrane formy i wagi z “biblioteki szkolnych wag”.

Tabela 0. Źle sformułowana skala wag

LP. Forma sprawdzania osiągnięć ucznia Waga oceny
1 Sprawdzian 10
2 Odpowiedź ustna 2
3 Kartkówka 1

Tak więc niezgodne z prawem będzie zastosowanie wag np.: 1-2-10 – odpowiednio do form sprawdzania osiągnięć ucznia typu: kartkówka, odpowiedź ustna i sprawdzian. Na miejscu dziesiątki powinna być trójka.

System oceniania w polskiej szkole jest tak skonstruowany, że nauczyciel niestety* jest traktowany jako byt nieomylny** i niezależny, nawet dyrektor czy kurator nie mogą nic z tym zrobić. Jakkolwiek jest to ewidentne łamanie prawa oświatowego i w tym sensie można wystąpić do kuratora ze skargą na dyrektora, który usankcjonował w szkole bezprawie i powinien taką ocenę anulować.

*Dlaczego “niestety”? Dlatego, że pracownik nawet z najlepszymi kwalifikacjami ma prawo się pomylić, mieć słabszy dzień, o czymś zapomnieć. Skrzywdzenie w taki sposób ucznia jest niehumanitarne, niepedagogiczne i obniża prestiż całej grupy zawodowej nauczycieli.

**Nieomylny – nikt nie jest nieomylny, każdy ma prawo popełniać błędy, ale wiążą się one z karą. Prawo przewiduje, że uczeń może odwołać się od oceny nauczyciela i… napisać sprawdzian. Pytania do owego sprawdzianu ułoży ten sam nauczyciel, który pomylił się, oceniając ucznia, ale wyraźnie nie chce się do pomyłki przyznać lub zrobił to z rozmysłem, złośliwie, bo takiego działania też nie można wykluczyć. I oto ofiara pomyłki musi udowodnić, że nauczyciel niesłusznie lub niezgodnie z prawem (z umową o np. średniej ważonej) obniżył jej ocenę o dwa stopnie.

Podobne sytuacje niezgodne z prawem mają miejsce wszędzie tam, gdzie szkoły, rady pedagogiczne, czyli ludzie, idąc za głosem mody (i wygody), bezkrytycznie przyjmują skale wag, kopiując je z innych statutów szkół dostępnych na stronach www.

Skala wag nie jest biblioteką, z której nauczyciel wybiera sobie wyglądającą interesująco wagę i formę sprawdzania wiedzy ucznia, pomijając pozostałe. Zdarza się często, i o wiele za często, że rodzic widzi cztery oceny w semestrze u swojego dziecka: dwie z wagą 1 (kartkówki), jedną z wagą 4 (z odpowiedzi ustnej) i dwie z wagą 10 (ze sprawdzianów); albo też cztery oceny i wszystkie z wagą 2 (za pracę w grupach). Przyjęcie więc średniej ważonej dla szkoły nie jest takie proste, ale wymaga wysiłku rady pedagogicznej, przemyśleń i planowania.

Zasada 2. Każdy przedmiot ma własną skalę wag

Stosowanie form sprawdzania osiągnięć ucznia implikuje przedmiotowość skali wag służącej do obliczania średniej ważonej. Oznacza to, iż nie można, jest niezgodne z prawem, aby szkoła umieściła w statucie zapis sygnalizujący stosowanie średniej ważonej bez podania form sprawdzania osiągnięć ucznia z każdego przedmiotu. Zatem łatwiej jest wprowadzić do statutu szkoły zapis typu: „Ocenianie w szkole odbywa się w oparciu o wyliczanie średniej ważonej ocen ucznia. Szczegółowe informacje zawierają Przedmiotowe Zasady Oceniania dostępne do wglądu na stronie www szkoły, w bibliotece i u nauczyciela przedmiotu”.

Ustawa z dnia 1991 r. nakazuje nauczycielowi poinformowanie uczniów o wymaganiach przedmiotowych z uwzględnieniem ocen i wag. Zatem niezgodne z prawem jest jednozdaniowe informowanie uczniów o tym, że w szkole istnieje średnia ważona ze skalą wag np. 1-8. Taka krótka informacja wprowadza chaos i jest niezgodna z prawem. Podobnie informacja tabelaryczna z pustymi wierszami, kolumnami czy komórkami, pomijająca wybrane wagi, formy sprawdzania osiągnięć itp.

Każdej wadze towarzyszy konkretna forma lub formy sprawdzania osiągnięć ucznia ze wszystkich przedmiotów w danej szkole. Są one różne i trudne do czytelnego dla uczniów ujęcia w jednej tabeli, jeśli jest tych przedmiotów kilkadziesiąt (np. w technikach o kilku kierunkach kształcenia). Dlatego najlepiej jest to zrobić osobno dla każdego z przedmiotów.

Zasada 3. Waga oceny pełni funkcję nagradzającą wysiłek ucznia i nie może działać jako straszak

Jeśli nauczyciel prowadzący godzinne zajęcia w szkole średniej typu: fizyka, informatyka, chemia czy biologia, stawia zwykle do trzech ocen w półroczu, właściwą skalą wag dla niego będzie 1-3 i nie ma możliwości, aby waga 3 została zmieniona na wartość 8 czy 10.

Ustalenie, iż nauczyciel stosuje skalę wag np. 1-3 lub 1-6 oznacza prawo ucznia do 3 lub 6 ocen w półroczu i każda z inną wagą. Wprowadzenie “dyscyplinującej” wagi 10 w obu przypadkach jest niezgodne z prawem. Nauczyciel nie może zastosować wagi z biblioteki wag całej szkoły, aby zmobilizować lub zastraszać uczniów. Zdarza się, że pojawią się na zajęciach zdania: “Za tydzień sprawdzian z wagą 10, kto go nie zaliczy, przepadnie!”. Nieświadomi swoich praw uczniowie zupełnie nie kojarzą, że wcześniej nauczyciel zastrzegł stosowanie skali np. 1-3 czy 1-6 i wagę 10 wziął z “kosmosu”. Złamie tym samym prawo, które teoretycznie miał sam stworzyć a wcześniej przemyśleć.

Wagi są nagrodą dla ucznia za zaangażowanie w przygotowywaniu do najtrudniejszych wyzwań. W żadnym razie nie mogą być straszakami na krnąbrnych uczniów.

Jeśli zgodnie z tabelą 0. uczeń osiągnie dwie oceny bardzo dobre z wagami 1 i 2, a następnie otrzyma ocenę z wagą 10 i będzie to ocena niedostateczna, może ona w znacznej mierze zniweczyć półroczny wysiłek pracy ucznia i nauczyciela. Mało tego, sygnalizuje, że uczeń ma przez cały czas przygotowywać się do sprawdzianu oznaczonego wagą 10 a resztę obowiązków może zlekceważyć. To przełoży się na frekwencję ucznia i klasy.

Zasada 4. Skala wag tworzy katalog wraz z formami sprawdzania osiągnięć ucznia w całym cyklu nauczania

Nie ma wag przypisanych wyłącznie do konkretnej klasy w cyklu nauczania. Nie tworzymy wag dla jednostkowych form sprawdzania osiągnięć ucznia, które pojawią się np. w klasie drugiej szkoły średniej a wcześniej lub później nie będziemy z nich korzystać. Przykładowo: tylko w klasie drugiej będziemy ćwiczyć funkcje trygonometryczne oznaczone w katalogu wag jako – Funkcje trygonometryczne ćwiczenia – waga 3. Następnie zastrzeżemy wagę 3 na wyłączność dla tego typu zadań. Będzie to działanie niezgodne z zasadną numer 1 mówiącą o tym, że nie ma martwych wag. Czyli nie umieszczamy w katalogu wag i form sprawdzania osiągnięć ucznia wyszczególnionych działów przedmiotów. Właściwy zapis wygadałby: Ćwiczenia sprawdzające – waga 3. Byłyby to ćwiczenia sprawdzające ustne lub pisemne inne niż kartkówka i sprawdzian czy odpowiedź ustna, co powinno znaleźć się w opisie elektronicznym oceny. Mało tego, waga ta z nazwą i wchodzącymi w jej skład formami sprawdzania wiedzy muszą być aktywne w całym cyklu. Wyglądałby on mniej więcej: Kategoria – Ćwiczenia sprawdzające; Waga 3; Opis: Funkcje trygonometryczne. Nazwa „Ćwiczenia sprawdzające” sugeruje uczniowi i jego rodzicom, że to jeszcze nie jest sprawdzian główny, ale ćwiczenia utrwalające. Dlatego przed ustaleniem skali wag warto najpierw zastanowić się i usystematyzować kwestię form sprawdzania osiągnięć ucznia.

Zasada 5. Szkoła nie może narzucić nauczycielowi form i skali wag

Istnieje wiele przypadków, gdy szkoły kopiują tabele i zasady oceniania, a także formy czy skalę wag z innych statutów dostępnych na stronach www. Implementacje tego typu są niedorzeczne, ponieważ narzucają radom pedagogicznym swoiste procedury. Oto przyzwyczajony do tej pory np. fizyk czy biolog do własnych form sprawdzania postępów w nauce uczniów, teraz musi przyjąć formy lub wagi, a także martwe wagi z zupełnie innej szkoły np. niższego szczebla lub obcych przedmiotów. Napisane i dostosowane do innych przedmiotów zupełnie nie pasują do fizyki lub biologii. Nie dość zatem, iż tego typu działania są niedorzeczne i aż dziw bierze, że tak powszechnie spotykane, to jeszcze są niezgodne z prawem. Po pierwsze bowiem odbierają nauczycielom niezależność w ocenianiu poprzez narzucanie im obcych form oceniania postępów w nauce uczniów i skal wag, po drugie generują martwe wagi, sankcjonując “podcinanie skrzydeł uczniów”.

Każdy nauczyciel i grupa nauczycieli tego samego przedmiotu w danej szkole mają prawo, ale też obowiązek formułowania i informowania uczniów o przemyślanych, adekwatnych do realizacji programu nauczania, zaplanowanych do wykonania formach sprawdzania osiągnięć. W związku z tym to nie dyrektor szkoły czy rada pedagogiczna są władni w podejmowaniu decyzji co do skali wag, ale jest to uprawnienie i kompetencja nauczyciela.

W rzeczy samej, najlepszym rozwiązaniem i najbardziej sprawiedliwym byłoby ustawowe określenie form i skal wag dla wszystkich przedmiotów, szkół w całym kraju, ale też określenie ilości ocen cząstkowych w półroczu dla każdego przedmiotu. Nie powinno być różnic co do wymagań i skal, form, w jednej szkole, ale też i we wszystkich w całym kraju.

Zasada 6. Wagi dotyczą wszystkich uczniów

Uczniowie są bardzo wrażliwi na tworzenie sztucznych różnic między nimi, a jeżeli nauczyciel takie zjawisko sankcjonuje, demoralizuje społeczność szkolną. Z tego powodu nie tworzymy specjalnych wag i form sprawdzania osiągnięć uczniów dla wybranych grup lub jednostek. Uczniowie wybitnie zdolni czy słabi mają takie same prawa do osiągania sukcesu i zdobywania umiejętności. Dajmy na to, jeśli szkoła wysyła na konkurs ucznia, wyróżniając jego talent czy umiejętności, nie może tworzyć dla niego specjalnej skali wag i nagradzać go szóstką z wagą np. 15, podczas gdy dla innych uczniów skala wag kończy się na 5 lub 10. Podobnie nie wolno tworzyć i rezerwować najniższych wag wyłącznie dla uczniów słabszych.

Rozważmy przykład, gdy uczeń zdolny lub wybitnie zdolny uczęszcza na zajęcia z matematyki, wyprzedzając innych w tej dziedzinie. Następnie zostaje wysłany na konkurs i po powrocie otrzymuje szóstkę z wagą zarezerwowaną wyłącznie dla uczniów zdolnych, powiedzmy, że będzie to szóstka z wagą 8, podczas gdy inni uczniowie mogą otrzymać szóstkę wyłącznie z wagą 5, bo nauczyciel zaplanował skalę 1-5 plus 6-8 dla konkursów powiatowych, wojewódzkich i centralnych. Szóstka z konkursu ma wagę ośmiu szóstek! Czy zobaczymy tego ucznia jeszcze na matematyce? Właśnie. I jeszcze jedno: jak ocenić tego samego ucznia, który wróci z konkursu na tarczy, czy matematyk wstawi mu jedynkę z wagą 8? Na pewno nie, bo przecież dla ucznia były to zajęcia nadobowiązkowe, więc dlaczego go karać?

Udział w konkursach jest nagradzany szóstkami, czyli najwyższymi ocenami, dyplomami, listami gratulacyjnymi, nagrodami rzeczowymi i nie ma powodów, aby dla tego typu wydarzeń jednostkowych tworzyć specjalne wagi. Należy je umieścić raczej w formach sprawdzania z najwyższymi wagami typu sprawdzian. Wyjątkiem mogłyby być Edukacyjne Wyzwania Medialne o randze konkursów jako formy sprawdzania osiągnięć szkolnych (zob. EWM).

Szkoła barbarzyńców. Zob. felieton.

Ważenie ocen krok po kroku

KROK 1. Formy sprawdzania osiągnięć ucznia

W metodzie obliczanie średniej ważonej za każdą oceną w dzienniku stoi swoista, zaplanowana i przemyślana przez nauczyciela forma sprawdzania osiągnięć nazywana często w dokumentach szkolnych kategorią. To jej dotyczy właśnie waga, natomiast oceny są gwarantowane ustawą i są niezmienne z poziomu szkoły (skala 1-6). Tak więc gdy mówimy o ważeniu ocen, myślimy o formach, bo oceny maja swoje formalne cechy zapisywane w Przedmiotowych Zasadach Oceniania. Dla przykładu za zdobycie 90% punktów ze sprawdzianu uczeń zwykle dostaje piątkę a dopiero później nauczyciel zapisuję ocenę w dzienniku, kategoryzując ją jako sprawdzian o wadze np. 5. Dlatego proces “ważenia ocen” i wprowadzania średniej ważonej do szkoły należy zacząć od stworzenia katalogu przemyślanych form sprawdzania osiągnięć ucznia… z każdego przedmiotu.

To kluczowy dział, katalog form, jakie będą obowiązywały ucznia podczas oceniania w całym cyklu nauczania. Przyjmijmy wstępnie, że będą to standardowo znane już: kartkówka, odpowiedź ustna i sprawdzian wiadomości. Zatem odpowiednią skalą wag byłaby w tym przypadku skala 1-3, gdzie sprawdzian będzie tą najbardziej wymagającą wysiłku formą odpowiedzi, do której uczeń musi najbardziej się przyłożyć.

Jako przykład posłuży tutaj tworzenie katalogu form i skali wag z języka polskiego w szkole średniej, gdzie zwyczajowo uczniowie mają kilka godzin w tygodniu zajęć, a poloniści mają najbardziej różnorodne formy sprawdzania osiągnięć, gdyż zakres ich programu nauczania jest bodaj największy ze wszystkich przedmiotów szkolnych.

Tabela 1. Popularne formy i wagi standardowe

LP. Forma sprawdzania osiągnięć ucznia Waga oceny
1 Sprawdzian 3
2 Odpowiedź ustna 2
3 Kartkówka 1

Do standardowych form sprawdzania osiągnięć ucznia dopiszmy w kolejnej tabeli formy niestandardowe, właściwe dla przedmiotu: język polski w szkole średniej.

Tabela 2. Formy sprawdzania osiągnięć ucznia

LP. Forma sprawdzania osiągnięć ucznia
1 Kartkówka
2 Test czytania ze zrozumieniem
3 Recytacja wiersza
4 Ćwiczenia w pisaniu rozprawki
5 Test online
6 Odpowiedź ustna
7 Sprawdzian
8 Prezentacja multimedialna lub graficzna (prace plastyczne)
9 Referat
10 Przemówienie
11 Zadanie domowe
12 Konkurs
13 Aktywność
14 Praca w grupach
15 Głośne czytanie
16 Pisownia (nauka o języku, ortografia itp.)
17 Wypracowanie klasowe
18 Rozprawka maturalna
19 Matura próbna
20 Zeszyt

Tabela 3. Podział form sprawdzania osiągnięć

LP. Forma sprawdzania osiągnięć ucznia Pisemna/Ustna
1 Kartkówka P
2 Test czytania ze zrozumieniem P
3 Recytacja wiersza U
4 Ćwiczenia w pisaniu rozprawki P
5 Test online P
6 Odpowiedź ustna U
7 Sprawdzian P
8 Prezentacja multimedialna lub graficzna (prace plastyczne) P/U
9 Referat P/U
10 Przemówienie P/U
11 Zadanie domowe P/U
12 Konkurs P/U
13 Aktywność P/U
14 Praca w grupach P/U
15 Głośne czytanie U
16 Pisownia (nauka o języku, ortografia itp.) P
17 Wypracowanie klasowe P
18 Rozprawka maturalna P
19 Matura próbna P
20 Zeszyt P

Tabela 4. Grupowanie form

Pisemne Ustne Ustne i pisemne
Kartkówka; Test czytania ze zrozumieniem; Test online; Ćwiczenia w pisaniu rozprawki; Sprawdzian; Pisownia (nauka o języku, ortografia itp.); Wypracowanie klasowe; Rozprawka maturalna; Matura próbna; Zeszyt Recytacja wiersza; Odpowiedź ustna; Głośne czytanie; Referat; Przemówienie; Zadanie domowe; Konkurs; Aktywność;  Praca w grupach; Prezentacja multimedialna lub graficzna (prace plastyczne)

KROK 3. Ważenie form sprawdzania osiągnięć ucznia

Tabela 5. Ustalanie wag

LP. Formy sprawdzania osiągnięć ucznia Wagi ocen
1 Wypracowanie klasowe; Rozprawka maturalna; Matura próbna; 5
2 Sprawdzian; Konkurs; 4
3 Odpowiedź ustna; Referat; Przemówienie; Recytacja wiersza; Aktywność; 3
4 Ćwiczenia w pisaniu rozprawki; Pisownia (nauka o języku, ortografia itp.); Zeszyt; Zadanie domowe; Praca w grupach; Prezentacja multimedialna lub graficzna (prace plastyczne) 2
5 Kartkówka; Test czytania ze zrozumieniem; Test online; Głośne czytanie 1

Spośród 20 form sprawdzania osiągnięć ucznia stosowanych w całym cyklu nauczania w szkole średniej najniższe wagi przypisano do najczęściej występujących form sprawdzania wiedzy i przygotowania się do zajęć. Z kolei najtrudniejsze i najrzadsze formy to sprawdziany i wypracowania klasowe, które zwykle przybierają formę rozprawki maturalnej. Ponieważ jest ona ćwiczona także w klasach niższych, kiedy uczniowie jeszcze nie potrafią jej pisać, wydzielono formę “Ćwiczenia w pisaniu rozprawki” i oznaczono wagą 2. Gdyby tę formę oznaczyć wagą najwyższą 5, wówczas mogłoby to zadziałać na niekorzyść uczniów. Podobnie gdyby sprawdzać znajomość lektur samodzielnie przygotowanych przez uczniów w domu jako sprawdzianów o wadze 4, mogłaby zaistnieć potrzeba organizowania sprawdzianów poprawkowych w sierpniu całym zespołom klasowych, ponieważ generalnie niewiele osób czyta książki.

Poloniści wiedzą, że oceny niedostateczne bez wagi, ani te z najwyższymi wagami nie są w stanie zmusić multimedialnych nastolatków do czytania lektur. Ponieważ zadania domowe oznaczyliśmy wagą 2 a zapoznanie się z lekturą to także praca domowa, nie ma powodów, aby łamać zasadę numer trzy przy konstruowaniu skali wag mówiącą o tym, że waga oceny nie może pełnić roli kary lub straszaka. Nauczyciele łamiący tę zasadę, dziwią się po maturze, zestawiając wyniki egzaminów zewnętrznych z ocenami przedmiotowymi: bywają dwu- lub nawet trzykrotnie wyższe na niekorzyść oceny końcowej. Okazuje się wielokrotnie, że maturzyście łatwiej zdać maturę niż skończyć szkołę.

Takie formy jak recytacja, referat, głośne czytanie czy praca plastyczna mogłyby mieć swoje osobne wiersze w tabeli ze skalą ocen pod warunkiem, że byłyby realizowane w każdym półroczu i rzeczywiście miałyby wpływ na proces edukacji. Dlatego grupujemy formy sprawdzania osiągnięć uczniów. Należy pamiętać, że im większe rozwarstwienie wag, tym wyższe prawdopodobieństwo skrzywdzenia ucznia przyzwyczajonego do dwóch lub trzech form sprawdzania osiągnięć. Do innych, stosowanych sporadycznie uczeń musi przygotowywać się na nowo, nie pamiętając zupełnie, jak był oceniany jego ostatni wysiłek. Dlatego formy sprawdzania osiągnięć należy ściśle zaplanować w taki sposób, aby równoważyć trudniejsze łatwiejszymi. W przeciwnym razie uczniowie zniechęcą się do nauki zamiast aktywizować i wierzyć w końcowy sukces.

Rolą nauczyciela jest wspomaganie ucznia w zdobywaniu wiedzy, zachęcanie do rozwijania się, nagradzanie, dawanie szans wzbogacania umiejętności. Jeśli zastosuje martwe wagi, czyli ograniczy, czasami niezasadnie, formy sprawdzania osiągnięć ucznia, zastraszy go i zupełnie zniechęci do nauki, stając się tyranem.

KROK 4. Zatwierdzenie i zastosowanie ustaleń

W powyższym poradniku jako przykład do ćwiczeń posłużyły formy i wagi z języka polskiego w szkole średniej. Pozostało teraz uzgodnić ze wszystkimi polonistami w danej szkole, najlepiej w całym kraju, aby system oceniania był jednorodny. Nauczyciele jednego przedmiotu muszą postępować tak samo w podobnych sytuacjach. Zapisanie w PZO katalogu z tabeli 5. ma zostać ogłoszone uczniom na początku roku szkolnego i w jego trakcie przypominane, udostępnione też na stronie www lub nawet wklejone do zeszytów.

Dziennik elektroniczny tylko podpowiada nauczycielowi: jak oceniać, aby nie skrzywdzić ucznia i zrealizować program? Są nauczyciele, którzy nie planują sprawdzania wiedzy, a wagi ocen kopiują od koleżanek z innych szkół. Potem uczniowi tłumaczą, że wszystkiemu winny jest… Librus.

Czy wagi mogą być różne z różnych przedmiotów?

Tak. Jeśli fizyk, chemik, informatyk i inni nauczyciel prowadzący zajęcia jedną godzinę w tygodniu, stosują maksymalnie trzy formy sprawdzania osiągnięć o skali wag 1-3, to waga najwyższa np. sprawdzianu 3 może się różnić od wagi sprawdzianu polonisty, który stosuje jak wyżej w przykładzie: pięć grup form i u niego ów sprawdzian będzie miał wagę 5.

Nauczyciele mogą korzystać z tej samej zasady gradacji form, jeśli stosują te same formy i ilości ocen, czyli powiedzmy: kartkówka będzie ważyła 1, zadanie domowe 2, odpowiedź ustna 3 a sprawdzian 4 itd., Natomiast nie mogą kopiować bezrefleksyjnie wag.

Jeśli np. chemik ustalając swoją skalę wag na 1-3, uznał, że waga 10 za sprawdzian bardziej zmobilizuje uczniów niż stosowana do tej pory waga 3, a następnie zastosuje ją w praktyce, złamie prawo, które sam ustanowił: miał stosować skalę 1-3. Nie może stosować skali 1-10, przy czym wagi 3-9 będą puste. Złamie w ten sposób zasadę martwych wag, a także uczyni z wagi 10 straszaka na krnąbrnych uczniów. Używając wagi 10 w miejsce 3, skrzywdzi uczniów.

PODSUMOWANIE

Zastosowanie średniej ważonej nosi znamiona humanizacji systemu oceniania. Uczeń dzięki temu nabiera świadomości, że wszystko zależy od niego i to powinno obligować go do przejmowania coraz to większej odpowiedzialności za własne postępy w nauce. Po każdej wstawionej przez nauczyciela ocenie do dziennika elektronicznego dowie się, jaką średnią dysponuje, a w związku z tym, jaką ocenę otrzyma na koniec okresu klasyfikacji z danego przedmiotu. Sytuację tę będą obserwować także wychowawca i rodzice ucznia.

Aby oceny były sprawiedliwe, nauczyciel musi zaprogramować ów system form i wag. Aktualnie ocenianie w każdej szkole jest lub może być inne, gdyż nauczyciele różnie interpretują prawo, a świadczą o tym dostępne do wglądu dokumenty szkół w postaci statutów i PZO – “groch z kapustą(?)”.

Nawet w jednej szkole sposób oceniania przez nauczycieli tego samego przedmiotu jest różny – zmienną bywa np. częstotliwość oceniania czy preferowane formy sprawdzania osiągnięć uczniów. Rozwarstwienie i zróżnicowanie wprowadza do życia szkolnego wiele patologii zależnych od… ludzi. Lepiej byłoby dla szkoły, gdyby nauczyciele nie oceniali. Stać nas dzisiaj już na to, mamy wszak do dyspozycji internet, EWM i przykłady doskonałej organizacji egzaminów zewnętrznych CKE.

Do pobrania pdf: srednia_wazona_poradnik

1 thought on “Średnia ważona poradnik

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *