Średnia ważona poradnik

Raport NIK z 2018 roku dot. ocen z matematyki zmusza do poszukiwań odpowiedzi na pytanie, dlaczego aż 46% uczniów szkół średnich (20% podstawówek i 34% gimnazjów) otrzymało oceny dopuszczające na świadectwach w latach 2015-2017? Czyli gdyby nie skala 6-stopniowa, niemal połowa uczniów tego typu szkół w Polsce zdawałoby poprawkę we wrześniu? To oznacza zapaść systemu, gdyż domyślamy się, że rzecz nie dotyczy tylko matematyki. Winę za ten stan rzeczy w dużej mierze ponosi nieczytelny system oceniania i umieszczona w nim na łapu-capu metoda wyliczania średniej ważonej. Szczególnie razi stosowanie najwyższych wag jako straszaków na krnąbrnych uczniów i martwych wag, co jest niezgodne z prawem oświatowym i zasadami pedagogiki.

Cykl artykułów o średniej ważonej powstał pod wpływem poszukiwań wykładni prawnej określającej zasady wprowadzania i używania tej metody oceniania. Szkoły stosują ją od bodaj 12 lat nieformalnie – bez zapisów w statutach i formalnie. Niemniej jednak w obu przypadkach robią to “na wyczucie”, bowiem nie ma żadnych aktów prawnych wyjaśniających kwestię: w jaki sposób wyznaczać skale wag i jak ważyć oceny, aby nie było różnic między szkołami.

Uwagi wstępne o metodzie średniej ważonej

Zalety działania wag ocen

Wagi mają moc nagradzania i warto ten fakt eksponować w pracy z uczniem. Rozumiemy je jako wielokrotność oceny, jaką zdobywa za swoje osiągnięcia.

Jeśli ze sprawdzianu uczeń dostaje piątkę z wagą 5, to jest ona liczona jak pięć piątek! Brawo! Na tym właśnie polega “moc motywowania” uczniów do nauki poprzez stosowanie średniej ważonej i wag. Za większy wysiłek otrzymuje zwielokrotnioną nagrodę. Różnice między wagami nie mogą być jednak “kosmiczne”, aby “nie zniszczyć ucznia słabszego”, który może nie dostać “pięciu piątek” za jeden sprawdzian, ale zdobędzie kilka z innych form sprawdzania osiągnięć. Czyli tych form musi być kilka? Tak, w przeciwnym razie “ważenie ocen” nie ma sensu, bo po co wagi, gdy nauczyciel stosuje tylko jedną formę sprawdzania osiągnięć*.

*Takie podejście do ucznia jest niezgodne z prawem, ponieważ nie pokazuje jego wszechstronnych możliwości a tylko jedną i nie spełnia wymogu oceniania za całokształt.

System elektroniczny wylicza i podaje średnią ocenę na bieżąco niczym stan konta bankowego po wpłacie. To kolejna zaleta metody, bo uczeń, nauczyciel i rodzice ucznia, mają kontrolę nad postępami i osiągnięciami lub kłopotami w nauce dziecka. Chyba że dyrekcja szkoły nie włączy tej opcji w dzienniku i średnia będzie widziana tylko przez nauczyciela. W takiej sytuacji wprowadzanie średniej ważonej także nie ma większego sensu, gdyż brakuje elementu transparentności systemu oceniania. Gdy uczniowie znają “proponowaną przez system ocenę” klasyfikacyjną na bieżąco, doskonale radzą sobie z “alertami” wysyłanymi im przez “dziennik”. Jeśli coś pójdzie nie tak i trafi się gorszy dzień – słabsza ocena, natychmiast mobilizują się, aby poprawić ją i zwiększyć szanse na osiągnięcie maksymalnej oceny klasyfikacyjnej. System ten wychowuje ucznia w poczuciu odpowiedzialności i planowania własnej kariery.

Formy sprawdzania osiągnięć z najwyższą wagą motywują ucznia do wzmożonego wysiłku i przygotowań. Oceny ze sprawdzianów czy egzaminów próbnych mają zazwyczaj najwyższą wagę i dobrze napisane potrafią przewartościować ocenę klasyfikacyjną dość znacznie na korzyść zainteresowanych.

Kolejną zaletą średniej ważonej jest wyliczanie sprawiedliwe, gdy nauczyciel prowadzący zajęcia zachoruje i jego zastępca ma za zadanie wystawić uczniowi ocenę klasyfikacji półrocznej, rocznej lub też ocenę końcową podsumowującą kilkuletnią pracę w danym typie szkoły na określonym poziomie edukacji. W razie konieczności dyrektor szkoły może taką ocenę wystawić bez szkody dla ucznia.

Warunkiem, aby metoda oceniania ze średnią ważoną zadziałała obiektywnie i wspomagała społeczność szkolną, jest dopasowanie wag do form sprawdzania osiągnięć ucznia oraz do częstotliwości ich zastosowania. Przyjmując średnią ważoną przy klasyfikacji, musimy mieć świadomość, iż ocenianie nie może być spontaniczne, ale jest procesem zaplanowanym i przemyślanym jak… program nauczania.

Skala ocen a skala wag ocen

W polskiej szkole obowiązuje zasada oceniania wg sześciostopniowej skali ocen: 1-6 (od roku 1999). Nie oznacza to, iż uczeń obowiązkowo zobaczy wszystkie te oceny w swojej rubryce. Może wszak zbierać same piątki i nigdy nie “obniżyć lotów”, więc nie “pozna gorzkiego smaku” niższych ocen. To nie oznacza, że można zapisać w statucie zdanie typu: “W szkole nie wstawiamy do dziennika innych ocen niż piątki”, choć z pewnością nabór do takiej placówki byłby wyższy. Zupełnie inaczej jest ze średnią ważoną.

Przykład z życia

Aby lepiej wyjaśnić zasady tworzenia skali wag ocen, rozważmy przykład z życia. Otóż państwo Kowalscy kupili dwa samochody, aby móc dojeżdżać do pracy w różnych porach dnia i w inne miejsca. Ile garaży potrzebują, aby pojazdy nie zamarzały pod domem w zimie? Dwóch, dziesięciu, piętnastu a może dwudziestu dwóch? Jest oczywiste, że skoro Kowalscy mają dwa samochody, to potrzebują dwóch garaży. Jaki to ma związek z wagami ocen?

Jeśli Kowalscy są nauczycielami i stawiają w półroczu tylko dwie oceny, po jednej z kartkówki i ze sprawdzianu, to ile wag potrzebują dla tych dwóch form sprawdzania osiągnięć ucznia? Oczywiście: dwie wagi ponumerowane kolejnymi cyframi 1. i 2.

Wyjaśnijmy w tym miejscu od razu kwestię: “Czy nauczyciel może nadać ocenie za sprawdzian wagę 10, aby lepiej zmotywować ucznia?” – chyba zastraszyć?! Oczywiście, że nie może, ponieważ złamie prawo. Skoro zaplanował dwie formy sprawdzania osiągnięć, to nie może jednej ocenie nadać wagę 1 a drugiej 10, bo nie będzie w stanie wyjaśnić wag dla pustych form inaczej, jak złą wolą. Niestety, istnieje duże prawdopodobieństwo, iż właśnie tak postąpiło wielu nauczycieli matematyki w latach 2015-2017, gdy NIK zbierała dane o ocenach z matematyki. Ba! W wielu szkołach stosowanie wag było też niezgodne z prawem, ponieważ formalnie nie zostało zatwierdzone przez rady pedagogiczne, ale nauczyciele w ten sposób próbowali zachęcać uczniów do wysiłku. Niestety, wszyscy ci pedagodzy łamali prawo.

Gdy na początku roku szkolnego nauczyciel przekazuje informację, że w ciągu całego cyklu nauczania uczeń będzie oceniany z użyciem średniej ważonej w skali np. 1-6, to uczeń zrozumie, że w każdym półroczu zdobędzie co najmniej sześć ocen i… każdą z inną wagą! Czy uczeń i rodzice dobrze to zrozumieli? Tak, dokładnie: nauczyciel zaplanował sześć form sprawdzania osiągnięć ucznia i je przeprowadzi, aby ten mógł się wykazać na sześć sposobów. Tak działają właśnie wagi.

Interpretacja

Dlaczego uczeń ma prawo do wszystkich a nie wybranych tylko przez nauczyciela wag? Dlatego, że zgodnie z ustawą z 1991 r. nauczyciel musi wyjaśnić uczniom wymagania na początku roku szkolnego. Jeśli więc wyjaśnia, znaczy, że przemyślał formy i wagi, dostosowując je do cyklu nauczania, aby osiągnąć określone cele edukacyjne. Skoro zatem zaplanował 6 form sprawdzania osiągnięć uczniów i przydzielił im wagi 1-6, to jeśli któreś pominie, nie zrealizuje założonych celów, czyli złamie prawo, które sam ustalił i ogłosił, wyjaśniając uczniom PZO. Dlaczego złamie prawo? – dlatego, że ma oceniać “całokształt pracy ucznia” a ów całokształt zamknął w formach i wagach 1-6. Więc nie może stosować tylko wybranych, jednej, dwóch, ale wszystkie. Formułując PZO, nadał uczniom prawo do całej skali wag: 1-6 i tego musi się trzymać. Może dokonać korekty, ale dopiero po okresie klasyfikacji i musi także o tym poinformować uczniów.

Zasady tworzenia skali wag

Zasada 1. Nie ma martwych wag

Martwe wagi to wagi przypisane formie lub formom sprawdzania osiągnięć ucznia, których nauczyciel nie stosuje.

Ustalanie rodzajów form i skali wag wymusza dyscyplinę oceniania. Nauczyciel nie może zapomnieć o jakiejś formie lub wybrać sobie dwie z kilku i tylko na nich opierać ocenianie. Zaszkodzi to realizacji programu i celów edukacyjnych, ale też uczniowie będą mogli wykazać się tylko w dwóch formach, wśród których akurat mogą istnieć te, w jakich czują się słabiej. Będą więc czekać na ulubione i obiecane przez nauczyciela, a gdy się nie pojawią, poczują się zwiedzeni, oszukani lub nawet upokorzeni: bo nauczyciel nie pozwolił im wykazać się – a obiecał.

Martwe wagi pojawiają się wszędzie tam, gdzie szkoła zapisze w statucie zbyt ogólnie bibliotekę wag, tabelę, w której informuje, iż obowiązuje skala wag np. 1-7 czy 1-15 i wymieni z grubsza, do czego te wagi przynależą, do jakiej formy sprawdzania osiągnięć ucznia bez wskazań konkretnych przedmiotów (zob. Średnia ważona zobowiązuje).

Planowanie skali wag zależy od ilości godzin zajęć przedmiotu w tygodniu, gdzie przy jednej godzinie uczeń otrzymuje często najwyżej trzy oceny w półroczu. Oznacza to, iż nauczyciele “jednogodzinnych przedmiotów” powinni przy planowaniu swoich form i wag ocen myśleć o skali wag: 1-3, tę najwyższą wagę przypisując najtrudniejszej z form sprawdzania osiągnięć ucznia, jaką stosują. Jeśli w takim przypadku fizyk czy matematyk zapisze w swoim PZO skalę 1-5, 1-10 lub jeśli wybierze z “biblioteki szkolnych wag” dwie, nie uniknie “martwych wag” i zaniży oceny uczniom. Przy okazji obniży ocenę własnych osiągnięć, wynik klasy i szkoły.

Każda z wag jest przypisana do jednej lub wielu form sprawdzania osiągnięć ucznia w całym cyklu: jeśli którejś/którychś nauczyciel nie stosuje, nie powinno jej/ich być w zestawie w PZO.

Tabela 0. Źle sformułowana skala wag

LP. Forma sprawdzania osiągnięć ucznia Waga oceny
1 Sprawdzian 10
2 ? 3-9
3 Odpowiedź ustna 2
4 Kartkówka 1

Tak więc niezgodne z prawem będzie zastosowanie wag np.: 1-2-10 – odpowiednio do form sprawdzania osiągnięć ucznia typu: kartkówka, odpowiedź ustna i sprawdzian. Na miejscu wagi 10 powinna być 3.

W tabeli 0. powyżej nie ma wag 3-9 i odpowiednio określonych form sprawdzania osiągnięć ucznia – są martwe a waga 10 pełni rolę straszaka. Prawo ucznia do wszystkich form i wag zostało złamane. Nauczyciel oznaczył sprawdzian wagą 10., aby pogrążyć uczniów. Nie będą w stanie zrównoważyć oceny negatywnej ze sprawdzianu, który im nie pójdzie lub gdy nie będą na nim obecni.

Zasada 2. Każdy przedmiot nauczania ma własną skalę wag

Każdy przedmiot nauczania ma swoją specyfikę, ilość godzin na realizację programu nauczania, a także cele i wymagania. Posiada również właściwe i zaplanowane przez nauczyciela formy sprawdzania osiągnięć ucznia. Dlatego też powinien mieć swoją skalę wag dostosowaną do wymagań, aby uniknąć martwych wag.

Ustawa z dnia 1991 r. nakazuje nauczycielowi poinformowanie uczniów o wymaganiach przedmiotowych z uwzględnieniem ocen i wag. Zatem niezgodne z prawem jest jednozdaniowe informowanie uczniów o tym, że w szkole istnieje średnia ważona ze skalą wag np. 1-8. Taka krótka informacja wprowadza chaos i jest niezgodna z prawem. Podobnie informacja tabelaryczna z pustymi wierszami, kolumnami czy komórkami pomijająca wybrane wagi, formy sprawdzania osiągnięć itp.

Zasada 3. Waga oceny nie może działać jako straszak

Jeśli nauczyciel prowadzący godzinne zajęcia w szkole średniej typu: fizyka, informatyka, chemia czy biologia, stawia zwykle do trzech ocen w półroczu, właściwą skalą wag dla niego będzie 1-3 i nie ma możliwości, aby waga 3 została zmieniona na wartość 8 czy 10.

Sztuczne wprowadzenie “wagi dyscyplinującej” dla sprawdzianów czy zadań egzaminów zewnętrznych jest niezgodne z prawem.

Jeśli nauczyciel ustali skalę wag np. na 1-10, przypisując do nich tylko trzy formy sprawdzania osiągnięć, w tym przy sprawdzianie postawi wagę 10, złamie prawo. Założy bowiem istnienie martwych wag, wagę 10 ze sprawdzianu traktując jak straszak czy “bat na krnąbrnych uczniów”.

Zasada 4. Skala wag tworzy katalog wraz z formami sprawdzania osiągnięć ucznia w całym cyklu nauczania

Skalę wag ustalamy, dostosowując ją do form sprawdzania osiągnięć uczniów w całym cyklu trwania przedmiotu zależnie od stopnia ich trudności i wysiłku, jaki uczeń musi włożyć w proces przygotowania się.

Nie ma wag przypisanych wyłącznie do konkretnej klasy w cyklu nauczania. Nie tworzymy wag dla jednostkowych form sprawdzania osiągnięć ucznia, które pojawią się np. w klasie drugiej szkoły średniej a wcześniej lub później nie będziemy z nich korzystać.

Przykładowo: tylko w klasie drugiej będziemy ćwiczyć funkcje trygonometryczne oznaczone w katalogu wag jako – Funkcje trygonometryczne ćwiczenia – waga 3. Następnie zastrzeżemy wagę 3 na wyłączność dla tego typu zadań. Będzie to działanie niezgodne z zasadną numer 1 mówiącą o tym, że nie ma martwych wag.

Formy sprawdzania osiągnięć uczniów grupujemy w taki sposób, aby przypisana do nich waga była aktywna w całym cyklu.

Zasada 5. Szkoła nie może narzucić nauczycielowi form i skali wag

Istnieje wiele przypadków, gdy szkoły kopiują tabele i zasady oceniania, a także formy czy skalę wag z innych statutów dostępnych na stronach www. Implementacje tego typu są niedorzeczne, ponieważ narzucają radom pedagogicznym swoiste procedury.

Każdy nauczyciel i grupa nauczycieli tego samego przedmiotu w danej szkole mają prawo, ale też obowiązek formułowania i informowania uczniów o przemyślanych, adekwatnych do realizacji programu nauczania, zaplanowanych do wykonania formach sprawdzania osiągnięć. W związku z tym to nie dyrektor szkoły czy rada pedagogiczna są władni w podejmowaniu decyzji co do skali wag, ale jest to kompetencja nauczyciela.

Zasada 6. Wagi dotyczą wszystkich uczniów

Uczniowie są bardzo wrażliwi na tworzenie sztucznych różnic między nimi, a jeżeli nauczyciel takie zjawisko sankcjonuje, demoralizuje społeczność szkolną.

Z tego powodu nie tworzymy specjalnych wag i form sprawdzania osiągnięć uczniów dla wybranych grup lub jednostek. Uczniowie wybitnie zdolni czy słabi mają takie same prawa do osiągania sukcesu i zdobywania umiejętności. Dajmy na to, jeśli szkoła wysyła na konkurs ucznia, wyróżniając jego talent czy umiejętności, nie może tworzyć dla niego specjalnej skali wag i nagradzać go szóstką z wagą np. 15, podczas gdy dla innych uczniów skala wag kończy się na 5 lub 10. Podobnie nie wolno tworzyć i rezerwować najniższych wag wyłącznie dla uczniów słabszych.

Udział w konkursach jest nagradzany szóstkami, czyli najwyższymi ocenami, dyplomami, listami gratulacyjnymi, nagrodami rzeczowymi i nie ma powodów, aby dla tego typu wydarzeń jednostkowych tworzyć specjalne wagi. Należy je umieścić raczej w formach sprawdzania z najwyższymi wagami typu sprawdzian. Wyjątkiem mogłyby być Edukacyjne Wyzwania Medialne o randze konkursów jako formy sprawdzania osiągnięć szkolnych (zob. EWM).


Ważenie ocen krok po kroku


Jako przykład posłuży tutaj tworzenie katalogu form i skali wag z języka polskiego w szkole średniej. Przedmiot ten zależnie od klasy przewiduje 3-4 godziny zajęć tygodniowo. Z kolei poloniści stosują najbardziej różnorodne formy sprawdzania osiągnięć i często muszą trudzić się, przechodząc na system wyliczanie ocen klasyfikacyjnych przez średnią ważoną.

KROK 1. Formy sprawdzania osiągnięć ucznia

W metodzie obliczanie średniej ważonej za każdą oceną w dzienniku stoi swoista, zaplanowana i przemyślana przez nauczyciela forma sprawdzania osiągnięć nazywana często w dokumentach szkolnych kategorią lub sposobem. Z uwagi na liczną reprezentację tego typu form grupujemy je, określając wybranymi wagami.

Katalog form, jakie będą obowiązywały ucznia podczas oceniania w całym cyklu podlega wyjaśnianiu, tłumaczeniu na początku roku szkolnego w myśl ustawy oświatowej.

Przyjmijmy wstępnie, że będą to standardowo znane już: kartkówka, odpowiedź ustna i sprawdzian wiadomości. Zatem odpowiednią skalą wag byłaby w tym przypadku skala 1-3, gdzie sprawdzian będzie tą najbardziej wymagającą wysiłku formą odpowiedzi (zakres materiału, czas na przygotowanie).

Tabela 1. Popularne formy i wagi standardowe

LP. Forma sprawdzania osiągnięć ucznia Waga oceny
1 Sprawdzian 3
2 Odpowiedź ustna 2
3 Kartkówka 1

Do standardowych form sprawdzania osiągnięć ucznia dopiszmy w kolejnej tabeli formy niestandardowe, właściwe dla przedmiotu: język polski w szkole średniej.

Tabela 2. Formy sprawdzania osiągnięć ucznia

LP. Forma sprawdzania osiągnięć ucznia
1 Kartkówka
2 Test czytania ze zrozumieniem
3 Recytacja wiersza
4 Ćwiczenia w pisaniu rozprawki
5 Test online
6 Odpowiedź ustna
7 Sprawdzian
8 Prezentacja multimedialna lub graficzna (prace plastyczne)
9 Referat
10 Przemówienie
11 Zadanie domowe
12 Konkurs
13 Aktywność
14 Praca w grupach
15 Głośne czytanie
16 Pisownia (nauka o języku, ortografia itp.)
17 Wypracowanie klasowe
18 Rozprawka maturalna
19 Matura próbna
20 Zeszyt

Tabela 3. Podział form sprawdzania osiągnięć na pisemne i ustne

LP. Forma sprawdzania osiągnięć ucznia Pisemna/Ustna
1 Kartkówka P
2 Test czytania ze zrozumieniem P
3 Recytacja wiersza U
4 Ćwiczenia w pisaniu rozprawki P
5 Test online P
6 Odpowiedź ustna U
7 Sprawdzian P
8 Prezentacja multimedialna lub graficzna (prace plastyczne) P/U
9 Referat P/U
10 Przemówienie P/U
11 Zadanie domowe P/U
12 Konkurs P/U
13 Aktywność P/U
14 Praca w grupach P/U
15 Głośne czytanie U
16 Pisownia (nauka o języku, ortografia itp.) P
17 Wypracowanie klasowe P
18 Rozprawka maturalna P
19 Matura próbna P
20 Zeszyt P

Tabela 4. Grupowanie form

Pisemne Ustne Ustne i pisemne
Kartkówka; Test czytania ze zrozumieniem; Test online; Ćwiczenia w pisaniu rozprawki; Sprawdzian; Pisownia (nauka o języku, ortografia itp.); Wypracowanie klasowe; Rozprawka maturalna; Matura próbna; Zeszyt Recytacja wiersza; Odpowiedź ustna; Głośne czytanie; Referat; Przemówienie; Zadanie domowe; Konkurs; Aktywność;  Praca w grupach; Prezentacja multimedialna lub graficzna (prace plastyczne)

KROK 3. Ustalanie skali wag dla przedmiotu

Tabela 5. Ustalanie wag i skali wag 1-5

LP. Formy sprawdzania osiągnięć ucznia Wagi ocen
1 Wypracowanie klasowe; Rozprawka maturalna; Matura próbna; 5
2 Sprawdzian; Konkurs; 4
3 Odpowiedź ustna; Referat; Przemówienie; Recytacja wiersza; Aktywność; 3
4 Ćwiczenia w pisaniu rozprawki; Pisownia (nauka o języku, ortografia itp.); Zeszyt; Zadanie domowe; Praca w grupach; Prezentacja multimedialna lub graficzna (prace plastyczne) 2
5 Kartkówka; Test czytania ze zrozumieniem; Test online; Głośne czytanie 1

Jak wynika z tabeli 5., ustalono skalę wag na 1-5 a dlaczego nie 1-7 czy 1-20? Nauczyciel ma wolną rękę w tej kwestii. Musi jednak pamiętać, aby przestrzegać zasad określonych powyżej, min. braku martwych wag. Oznacza to, iż każda z wag powinna być dostępna dla ucznia a formy sprawdzania osiągnięć stosowane na zajęciach muszą być różnorodne. Dlatego warto przemyśleć każdą z nich, ustalając np. recytację wiersza zastosuję tylko w klasie 1-2, a ocenę za aktywność będę stawiał co pół roku w całym cyklu – skoro tak, to można ją wyodrębnić, rozszerzając skalę wag 1-6; podobnie nie podoba mi się wyższa waga zadania domowego nad kartkówką, także testy online uważam za ważniejsze i trudniejsze do opanowania i stosuję je zawsze, w każdym półroczu – dobrze, zmieńmy to pod warunkiem, że będzie dotyczyło całego cyklu. Jak to może teraz wyglądać?

Tabela 6. Ustalanie wag i skali wag 1-7

LP. Formy sprawdzania osiągnięć ucznia Wagi ocen
1 Wypracowanie klasowe; Rozprawka maturalna; Matura próbna; 7
2 Sprawdzian; Konkurs; 6
3 Aktywność; 5
4 Odpowiedź ustna; Referat; Przemówienie; Recytacja wiersza; 4
5 Test online (także test ze znajomości lektury); Zadanie domowe; 3
6 Kartkówka; Prezentacja multimedialna lub graficzna (prace plastyczne); Zeszyt; Ćwiczenia w pisaniu rozprawki; Pisownia (nauka o języku, ortografia itp.); 2
7 Praca w grupach; Głośne czytanie; Test czytania ze zrozumieniem; 1

Na pierwszym miejscu w wersach wpisano formy sprawdzania osiągnięć stosowane w każdym półroczy całego cyklu. Obok nich są inne stosowane rzadziej. Wyodrębniono ocenę za aktywność i test online stawiane w każdym półroczu. Tak powstała skala wag 1-7. Czy jest maksymalna i uwzględnia wszystkie meandry oceniania? Np. “Zadanie domowe” ma wagę 3 podobnie jak testy z lektur, które uczniowie przygotowują samodzielnie w domu – tak jak zadania domowe. Robienie testu lub sprawdzianu z lektur przed ich omawianiem w klasie i oznaczanie ich najwyższymi wagami uważać wypada za barbarzyństwo. Co innego sprawdzian po omówieniu lektur, ale, uwaga, nie może być tak, że na 18 ocen w półroczu uczeń ma 8 o wadze sprawdzianu. Nie będzie w stanie ich zrównoważyć innymi, “mniej ważnymi/ważącymi”.

Z tabeli 6. wynika, iż uczeń będzie mógł mieć kilka ocen z tą samą wagą ale różnymi formami w opisie. To będzie zgodne z prawem, jeśli wykorzystamy w każdym półroczu wszystkie zaplanowane wagi. Wynika to z prawa ucznia do wszystkich a nie tylko do wybranych wag.

Takie formy jak recytacja, referat, głośne czytanie czy praca plastyczna mogłyby mieć swoje osobne wiersze w tabeli ze skalą ocen pod warunkiem, że byłyby realizowane w każdym półroczu. Dlatego grupujemy formy sprawdzania osiągnięć uczniów. Należy pamiętać, że im większe rozwarstwienie wag, tym wyższe prawdopodobieństwo skrzywdzenia ucznia przyzwyczajonego do dwóch lub trzech form sprawdzania osiągnięć. Do innych, stosowanych sporadycznie uczeń musi przygotowywać się na nowo, nie pamiętając zupełnie, jak był oceniany jego ostatni wysiłek? Dlatego formy sprawdzania osiągnięć należy ściśle zaplanować w taki sposób, aby równoważyć trudniejsze łatwiejszymi. W przeciwnym razie uczniowie zniechęcą się do nauki zamiast aktywizować i wierzyć w końcowy sukces.

Rolą nauczyciela jest wspomaganie ucznia w zdobywaniu wiedzy, zachęcanie do rozwijania się, nagradzanie, dawanie szans wzbogacania umiejętności. Jeśli zastosuje martwe wagi, czyli ograniczy, czasami niezasadnie, formy sprawdzania osiągnięć ucznia, zastraszy go i zupełnie zniechęci do nauki, stając się tyranem.

Na języku polskim uczniowie mają zwykle po kilkanaście ocen a na innych często maksymalnie po 3. Dlatego tam sprawiedliwą skalą wag będzie 1-3.

KROK 4. Zatwierdzenie i zastosowanie ustaleń

W powyższym poradniku jako przykład do ćwiczeń posłużyły formy i wagi z języka polskiego w szkole średniej. Jako nauczyciel ustaliłem swój katalog form i skalę 1-7. Czas, aby przedyskutować je z innymi polonistami szkoły i zapisać jeden obowiązujący dokument: Przedmiotowe zasady oceniania z języka polskiego. Nauczyciele jednego przedmiotu muszą postępować tak samo w podobnych sytuacjach. Zapisanie w PZO katalogu z tabeli 5. lub 6. ma zostać ogłoszone uczniom na początku roku szkolnego i w jego trakcie przypominane, udostępnione też na stronie www lub nawet wklejone do zeszytów.

Najlepiej byłoby, aby dokonać ustalenia obowiązujących form i skal wag z każdego przedmiotu w całym kraju, aby system oceniania był jednorodny. Wszak uczeń każdej szkoły powinien mieć takie same prawa. Tymczasem u jednego nauczyciela tego samego przedmiotu zdobywa w półroczu kilkanaście ocen a i drugiego parę.

Dziennik elektroniczny podpowiada nauczycielowi: jak oceniać, aby nie skrzywdzić ucznia. Są nauczyciele, którzy nie planują sprawdzania wiedzy a wagi ocen kopiują od koleżanek z innych szkół. Potem uczniowi tłumaczą, że wszystkiemu winny jest… Librus – “Librus nie puszcza…”.

Czy wagi mogą być różne z różnych przedmiotów?

Tak. Jeśli fizyk, chemik, informatyk i inni nauczyciel prowadzący zajęcia jedną godzinę w tygodniu, stosują maksymalnie trzy formy sprawdzania osiągnięć o skali wag 1-3, to waga najwyższa np. sprawdzianu 3 może się różnić od wagi sprawdzianu polonisty, który stosuje pięć (grup) form i u niego ów sprawdzian będzie miał wagę np. 5.

Nauczyciele mogą korzystać z tej samej tabeli form i wag, jeśli prowadzą taką samą ilość zajęć tygodniowo, a także stosują te same formy i ilości ocen.

Jeśli np. chemik ustalając swoją skalę wag na 1-3, uznał, że waga 10 za sprawdzian bardziej zmobilizuje uczniów niż stosowana do tej pory waga 3, a następnie zastosuje ją w praktyce, złamie prawo, które sam ustanowił: miał stosować skalę 1-3. Nie może stosować skali 1-10, przy czym wagi 3-9 będą puste. Złamie w ten sposób zasadę martwych wag, a także uczyni z wagi 10 straszaka na krnąbrnych uczniów. Używając wagi 10 w miejsce 3, skrzywdzi: uczniów i samego siebie, gdyż większość uczniów nie uzyska oczekiwanych i zaplanowanych wręcz wysokich ocen klasyfikacyjnych.

Przedmiotowe zasady oceniania a WSO

Szkoła formułuje WSO, czyli tzw. Wewnątrzszkolny system oceniania, ale to nie koniec. Ma jeszcze obowiązek poinformowania ucznia na pierwszych zajęciach przedmiotowych o PZO – zasadach oceniania z każdego przedmiotu. Aby z tego obowiązku się wywiązać, należy przełożyć WSO na zapisy formalne do PZO wraz z tabelami form (kategoriami) sprawdzania osiągnięć ucznia i ich wagami do osobnego dokumentu, który nie wchodzi w skład statutu szkoły. Zatem w skrócie proces “ważenia ocen”:

  1. Informujemy w statucie o stosowaniu metody średniej ważonej podczas klasyfikacji i odsyłamy uczniów oraz rodziców do szczegółowych zapisów w PZO (Przedmiotowych zasadach oceniania).
  2. Określamy w PZO rodzaje form sprawdzania osiągnięć ucznia.
  3. Nadajemy formom (kategoriom) kolejne wagi, bez martwych wag itd.
  4. Zapisujemy w PZO także przeliczniki punktacji na procenty i oceny.
  5. Formułujemy PZO dla każdego przedmiotu (nie dla nauczyciela).
  6. Zapisujemy PZO w formacie pdf do podpięcia na stronę www szkoły i drukujemy do gabinetu lub na tablicę ogłoszeń.

Uwaga końcowa. Brak zapisów kryteriów – zasad oceniania z każdego przedmiotu w PZO będzie łamaniem prawa, zapisu ustawy oświatowej i każde odstępstwo od PZO w roku szkolnym będzie łamaniem tegoż prawa. Dlatego wprowadzenie zasad oceniania jest procesem trudnym, opartym na analizie wielu czynników, w tym najważniejsze: ilości godzin przedmiotu w tygodniu i wymagań programu nauczania.

Kiedy “ważenie ocen” nie ma sensu

Zasadom tworzenia i stosowania wag towarzyszą błędy. Najczęściej spotykane występujące w grupach i pojedynczo są:

  1. Stosowanie nieprzemyślanych, nielogicznych, skopiowanych bezmyślnie z innych szkół skal wag i zasad ich stosowania.
  2. Brak dostosowania skal wag do form sprawdzania umiejętności uczniów z poszczególnych przedmiotów.
  3. Brak zapisów skal wag wraz z formami (kategoriami) sprawdzania umiejętności uczniów w Przedmiotowych Zasadach Oceniania.
  4. Brak ustaleń skal wag i form między nauczycielami uczącymi tego samego przedmiotu.
  5. Ocenianie ignorujące przyjęte zapisy o średniej ważonej – nauczyciele oceniają, jak chcą, mimo iż zobowiązali się do przestrzegania zasad.
  6. Utajnienie średnie ważonej przed uczniami i ich rodzicami w dziennikach elektronicznych.
  7. Stosowanie średniej ważonej bez zróżnicowania wag ocen, np. stosowanie jednej lub dwóch wag z przyjętego katalogu np. 5. czy 10. wag i form sprawdzania osiągnięć.
  8. Wpisywanie ocen bez wag, chyba że spełniają wyłącznie funkcję informacyjną przewidzianą w statucie zapisami typu: “Nie liczymy do średniej ocen z egzaminów próbnych organizowanych przez CKE, OKE, wydawnictwa”.

5 thoughts on “Średnia ważona poradnik

  1. Czy może nauczyciel nagle zmienić wagę wystawionych ocen? Teraz trwa II półrocze i raptem nauczyciel zmienia wagę ocen cofając się aż do I półrocza.

    1. Do pierwszego półrocza nie jest w stanie wrócić, to zamknięty i potwierdzony radą klasyfikacyjną rozdział, złamałby więc prawo. Jeśli chodzi o stan nauczania zdalnego to zmiana jest logiczna i nawet konieczna – dostosowanie wag do ilości i jakości form sprawdzania osiągnięć ucznia pozbawionych nadzoru nauczyciela. Wagi te powinny mieć numery kolejne – 1, 2, 3 a nie np. 2, 5, 7 z czasów przed nauczaniem zdalnym, aby nie skrzywdzić ucznia. Wagi ocen zdobytych przez uczniów przed zdalnym nauczaniem powinny zostać dopasowane do wag pozostałych form. Pożądana jest w tym wypadku korekta dokonana formalnie przez radę pedagogiczną i informacja do uczniów. W normalnych warunkach zmiana wag jest możliwa, gdy nauczyciel pomylił się, wpisał w słupku w opisie oceny np. sprawdzian, podczas gdy była to kartkówka itp.

  2. Czy jest możliwe postawienie oceny bez wagi za aktywność z plusów ? Która nie liczy się do średniej? Mamy taką sytuację.

    1. Tak, ale ocena bez wagi nie będzie liczona do średniej a spełni funkcję informacyjną, tylko. Skoro chcemy kogoś wyróżnić lub nagrodzić, ocena bez wagi nie będzie spełniała tej funkcji.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *