Oświecenie

Oświecenie wiąże się z przekonaniem, że samodzielne myślenie i upowszechnianie wiedzy mogą poprawiać życie społeczeństw. W Europie jego głównym czasem był XVIII wiek. W Polsce wyróżnia się fazę wstępną, stanisławowską i schyłkową.

Rozum i doświadczenie stawały się narzędziami krytyki przesądów oraz odziedziczonych autorytetów. Rozwijały się nauki i publiczna dyskusja o wychowaniu, prawie oraz państwie. Myśliciele różnili się jednak w ocenie religii, postępu i natury człowieka.

W literaturze polskiej ważne były cele wychowawcze i obywatelskie. Bajka oraz satyra ujawniały słabości ludzi i mechanizmy życia społecznego. Ignacy Krasicki posługiwał się ironią, skrótem i komizmem, pozostawiając czytelnikowi zadanie wyciągnięcia wniosków.

Obok klasycystycznego umiaru rozwijał się sentymentalizm. Zwracał on uwagę na uczucia, prostotę i relację człowieka z naturą. Oświecenia nie należy więc traktować jako epoki jednolicie przeciwnej emocjom.

Czytając utwór, warto rozróżnić jego dosłowny sens i intencję krytyczną. Pomocne są pytania o adresata, przedmiot ośmieszenia i postulowany wzorzec postępowania. Tło reform oraz rozbiorów objaśnia polski wymiar tej literatury.