Pozytywizm

Polski pozytywizm ukształtował się po klęsce powstania styczniowego. Początek epoki łączy się z rokiem 1864, natomiast jej koniec jest mniej wyraźny. Twórczość pozytywistów współistniała z Młodą Polską jeszcze pod koniec XIX wieku.

Program społeczny akcentował pracę organiczną i pracę u podstaw. Rozwój gospodarki, edukacji i więzi społecznych miał wzmacniać wspólnotę. Ważne stały się również emancypacja kobiet oraz przezwyciężanie uprzedzeń wobec mniejszości.

Zaufanie do nauki i użytecznej działalności wpływało na rozumienie zadań literatury. Pisarze obserwowali codzienne życie, nierówności i przeszkody ograniczające jednostkę. Szczególną rolę zyskały proza realistyczna, powieść i nowela.

Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa i Henryk Sienkiewicz tworzyli różne obrazy społeczeństwa. Ich dzieła nie są jedynie ilustracjami programu: pokazują sprzeczne racje, porażki idealistów i skomplikowane motywacje bohaterów. Poezję rozwijali między innymi Asnyk i Konopnicka.

W analizie warto pytać o warunki życia postaci oraz możliwości zmiany ich losu. Opis miasta, pracy czy edukacji może odsłaniać szerszy problem społeczny. Trzeba też odróżniać przekonania bohatera od perspektywy narratora i całego utworu.